15 Νοε 2014

Η μη φαρμακευτική θεραπεία της άνοιας

Η μη φαρμακευτική θεραπεία της άνοιας

Ελένη Πρινιωτάκη

Κοινωνική Λειτουργός

Πρότυπος Ξενώνας Ηλικιωμένων (Γούβες Ηρακλείου)

 

 

1. Εισαγωγή

Οι μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις έρχονται ως συμπλήρωμα αλλά και ως εναλλακτική επιλογή στην ήδη διαδεδομένη φαρμακευτική αγωγή σε ασθενείς με άνοια ή παρεμφερείς νόσους. Ξεκίνησαν – κατά πάσα πιθανότητα - βασισμένες στη θεωρία της ατομικότητας που προωθεί μια ολιστική, ανθρωποκεντρική προσέγγιση στην παροχή φροντίδα σε ανοϊκούς (Kitwoodκαι Bredin, 1992). Επιχειρούν να αποτελέσουν μια απάντηση στα συχνά παρατηρούμενα συμπεριφορικά (π.χ. ταραχή, επιθετικότητα, κλάμα) και ψυχολογικά (π.χ. προβλήματα διάθεσης, άγχος ή παράνοια) συμπτώματα (Woodheadκαι συν. 2005) που παρουσιάζονται κατά τα διάφορα στάδια εξέλιξης της νόσου (Alzheimer’sAssociation, 2005, Παναγιωτοπούλου-Βρέντα, 2005, Boratyκαι Finkel, 2002). Οι διαχειριστές της καθημερινότητας του ανοϊκού ασθενή μπορούν να παρέμβουν σε τέσσερα επίπεδα της πραγματικότητας που βιώνει ο ασθενής και – πιο συγκεκριμένα – στην προσέγγιση/τροποποίηση συμπεριφοράς, τις περιβαλλοντικές προσαρμογές, την εμπλοκή σε δραστηριότητες και την ανάπτυξη προσωπικού (Louis, 2006, McGonigalκαι Shuttle, 2004, Boratyκαι Finkel, 2002). Η εστίαση της παρούσας παρουσίασης βρίσκεται στην εμπλοκή σε δραστηριότητες περισσότερο για λόγους συντομίας χρόνου και ανάλυσης παρά ως αποτέλεσμα επιλογής ή στεγανοποίησης των επιπέδων καθώς είναι διαπλεκόμενα και αλληλοεξαρτώμενα (Woodheadκαι συν. 2005).

2. Δραστηριότητες

            Ο γενικός σκοπός των δραστηριοτήτων είναι η βελτίωση της υγείας και της διατήρησης της καλής κατάστασης του ασθενή καθώς μπορούν να τον ενδυναμώσουν ώστε, με τη χρήση των προσωπικών του δυνατοτήτων και δεξιοτήτων που του έχουν απομείνει να μπορέσει να συντηρηθεί σε ένα καθεστώς ευζωΐας (Buettnerκαι Konalowski, 2003).

            Σε επίπεδο στόχων παρατηρείται μια διαφοροποίηση ανάλογη με το επίκεντρο της κάθε δραστηριότητας και την επιδίωξη για μετατροπές ή βελτιώσεις στην συμπεριφορά (Alzheimer’sAssociation, 2005, Forbesκαι συν. 2005, McGonigalκαι Shuttle, 2004, Wiles, 2004, Buettnerκαι Konalowski, 2003, Leehey, 2000, Boratyκαι Finkel, 2002), στο συναίσθημα (Buettnerκαι Ferrario, 2007, Konalowski και συν., 2006, Woodheadκαι συν. 2005, McGonigalκαι Shuttle, 2004, Leehey, 2000, Boratyκαι Finkel, 2002), στη γνωστική λειτουργία (Buettnerκαι Ferrario, 2007, Konalowski και συν., 2006, McGonigalκαι Shuttle, 2004, Wiles, 2004, Leehey, 2000), στην ενεργοποίηση του πάσχοντα (αναψυχή, κοινωνικές ή κοινωνικότητας και αισθητηριακές) (Buettnerκαι Ferrario, 2007, Konalowski και συν., 2006, Alzheimer’sAssociation, 2005, Forbesκαι συν. 2005, Woodheadκαι συν. 2005, McGonigalκαι Shuttle, 2004, Wiles, 2004, Leehey, 2000, IPA 1998) και στη ψυχολογία του ίδιου και του άμεσου κοινωνικού περιβάλλοντός του (Wiles, 2004, Boratyκαι Finkel, 2002,)[1].

Τέλος, είναι απαραίτητο να τονιστεί ότι οι δραστηριότητες οφείλουν να τροποποιούνται σε επίπεδο στόχων, μέσων και μορφής ανάλογα με το στάδιο της ασθένειας στο οποίο βρίσκονται τα μέλη της ομάδας ή και το κάθε άτομο ξεχωριστά. Στο σημείο αυτό θα παραθέσουμε πιο αναλυτικά τις δραστηριότητες όπως αυτές κατηγοριοποιούνται ανά στάδιο πασχόντων.

Α. Ήπια νόσος

Στο στάδιο αυτό παρουσιάζονται κυρίως προβλήματα μνήμης νοητικά ελλείμματα και ήπιας μορφής συμπεριφορικά προβλήματα. Μέσα από τις δραστηριότητες αυτές σκοπεύουμε να επιτύχουμε την:

n      ψυχολογική ενίσχυση και στήριξη των ασθενών

n       τη διατήρηση  των γνωστικών τους ικανοτήτων για όσο το δυνατό περισσότερο χρόνο

n      τη μεγιστοποίηση της αίσθησης αυτονομίας και της εμπιστοσύνης στις δυνατότητές του, και

n      τη διατήρηση της όσο το δυνατό καλύτερης  φυσικής κατάστασης.

Οι επιδιώξεις αυτές μπορούν να πραγματωθούν με την εμπλοκή των ανοϊκών ασθενών σε:

n      Ψυχοθεραπεία (Ψ)

n      Επιτραπέζια παιχνίδια, puzzle, σταυρόλεξα (Γ.Λ.)

n      Ασκήσεις μνήμης (Γ.Λ.)

n      Γνωστική κινησιοθεραπεία (Γ.Λ., ΕΝ)

n      Γυμναστική (ΕΝ)

n      Reminiscence (Γ.Λ., ΕΝ)

n      Reality Orientation (Γ.Λ., ΣΥΝ, ΣΥΜ)

n      Μουσικοθεραπεία (ΕΝ)

n      Νοερή απεικόνιση,  χαλάρωση (ΕΝ, ΣΥΜ)

n      Δράμα (ΕΝ, ΣΥΜ)

 B. Μέσης βαρύτητας νόσος

      Στο δεύτερο στάδιο εμφανίζεται απώλεια της λειτουργικής ανεξαρτησίας του ατόμου και πιο σοβαρά και εκτεταμένα προβλήματα συμπεριφοράς. Η αναγνώριση αυτή τροποποιεί σημαντικά τους σκοπούς των δραστηριοτήτων που πλέον εστιάζονται:

     

n      στη διατήρηση της λειτουργικότητάς τους για όσο το δυνατό περισσότερο χρόνο,

n      στη δημιουργία ευχάριστης διάθεσης μέσω στρατηγικών μείωσης του άγχους,

n      στη βελτίωση της επικοινωνίας και της κοινωνικότητάς τους, και

n      στη διατήρηση της όσο το δυνατό καλύτερης  φυσικής κατάστασης.

Προκειμένου να ικανοποιηθούν οι προαναφερθέντες στόχοι, έχει αναπτυχθεί μια σειρά δραστηριοτήτων όπως:

n      Ήπια γνωστική άσκηση (Γ.Λ.)

n      Reminiscence (Γ.Λ., ΕΝ)

n      Reality Orientation (Γ.Λ., ΣΥΝ, ΣΥΜ)

n      Λογοθεραπεία (ΕΝ)

n      Φυσιοθεραπεία, Γυμναστική Άσκηση (ΕΝ)

n      Εργοθεραπεία (ΕΝ, ΣΥΜ)

n      Μουσικοθεραπεία (ΕΝ, ΣΥΜ, Ψ)

n      Θεραπεία μέσω της τέχνης (ΕΝ, ΣΥΜ, ΣΥΝ, Ψ)

n      Αρωματοθεραπεία, χρωματοθεραπεία, Snoozelen (ΕΝ, ΣΥΜ, ΣΥΝ, Ψ)

n      Ρέικι, μασάζ, νοερή απεικόνιση και χαλάρωση (ΕΝ, ΣΥΜ, ΣΥΝ, Ψ)

n      Pet therapy, garden therapy, cooking therapy (ΣΥΝ, ΣΥΜ, Ψ)

Γ. Προχωρημένη νόσος

            Φτάνοντας στο τελευταίο στάδιο, ο ασθενής παρουσιάζει απάθεια και σοβαρά αισθητηριακά προβλήματα. Αυτή η δυσμενής εξέλιξη επηρεάζει αισθητά την στόχευση που πλέον επικεντρώνεται:

 

n      στην αισθητηριακή διέγερση,

n      στη διατήρηση της όσο το δυνατό καλύτερης  φυσικής κατάστασης,

n      στη χαλάρωση,

n      στην έκφραση συναισθημάτων, και

n      στη διατήρηση επικοινωνίας με μη λεκτικούς τρόπους.

Αντίστοιχη είναι και η διαφοροποίηση των δραστηριοτήτων που είναι οι ακόλουθες:

n      Απλές καθημερινές εργασίες (ΕΝ, ΣΥΜ, ΣΥΝ)

n      Φυσιοθεραπεία (ΕΝ)

n      Ήπια άσκηση (ΕΝ)

n      Θεραπεία μέσω της τέχνης (ΕΝ, ΣΥΜ, ΣΥΝ, Ψ)

n      Αρωματοθεραπεία, χρωματοθεραπεία, Snoozelen (ΕΝ, ΣΥΜ, ΣΥΝ, Ψ)

n      Pet therapy, dolltherapy,garden therapy, cooking therapy (ΣΥΜ, ΣΥΝ, Ψ)

n      Μουσικοθεραπεία (ΕΝ, ΣΥΜ, Ψ)

3. Προϋποθέσεις

            Είναι χρήσιμο, προτού προχωρήσουμε στην αναλυτική παρουσίαση των δομών, του προσωπικού και του σχεδιασμού των δραστηριοτήτων να τονίσουμε την ανάγκη για την κάλυψη μιας σειράς προϋποθέσεων που χαρακτηρίζονται κρίσιμες για την ορθή και αποτελεσματική εφαρμογή των παραπάνω και την απρόσκοπτη λειτουργία τους. Συγκεκριμένα, θα πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα η ανάγκη για διεπιστημονική συνεργασία μεταξύ ιατρού, ψυχολόγου, κοινωνικής λειτουργού, νοσηλευτριών τόσο σε επίπεδο σχεδιασμού όσο και εφαρμογής της δραστηριότητας αλλά και μετά το πέρας αυτής. Μόνο έτσι μπορούν να συλλεγούν τα απαραίτητα δεδομένα που θα χρησιμεύσουν στην καλύτερη αξιολόγηση τόσο της ίδιας της δραστηριότητας όσο και των ευεργετικών ή μη αποτελεσμάτων της στον ασθενή ή την ομάδα οδηγώντας στο σχηματισμό μιας περισσότερο έγκυρης και σφαιρικής εικόνας για την επίδρασή της στον εξυπηρετούμενο.

            Ακόμη, είναι κρίσιμης σημασίας η διασφάλιση της συνεργασίας του ασθενή και του φροντιστή με την προαναφερθείσα επιστημονική ομάδα. Η σημασία έγκειται όχι μόνο σε ζητήματα αξιολόγησης, σχεδιασμού προγραμμάτων και αποτελεσματικότητας των δραστηριοτήτων (vanWeert και συν., 2005), αλλά και σε θέματα επαγγελματικών αρχών, δεοντολογίας και επιδιώξεων συμμετοχής του εξυπηρετούμενου και των φροντιστών σε αποφάσεις που αφορούν το μέλλον του πρώτου και την ποιότητα ζωής και των δυο.

            Στα πλαίσια αυτής της συνεργασίας με το φροντιστή έρχεται να ενταχθεί και η ανάγκη για ενίσχυσή του. Είναι κοινά αποδεκτό ότι ο φροντιστής πολλές φορές αισθάνεται μόνος και αβοήθητος απέναντι στην ασθένεια ενός αγαπημένου προσώπου. Παρά τις όποιες – σοβαρές και σημαντικές – προσπάθειες έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα στα πλαίσια των τοπικών κοινοτήτων, με το πρόγραμμα Βοήθεια στο Σπίτι, οι φροντιστές αποτελούν μια σχετικά «αόρατη» ομάδα που θεωρείται ότι είναι αναμενόμενο ότι θα αναλάβει την ευθύνη του ατόμου. Ειδικά στα πλαίσια της οικογένειας η προσφορά σε ασθενή και ηλικιωμένα μέλη θεωρείται σχεδόν αυτονόητη (Flaquer, 2002, Κοτταρίδη, 2002, Στασινοπούλου, 1993) ο φροντιστής συχνά βρίσκεται στο περιθώριο. Η εμπλοκή του δεν θα βοηθήσει μόνο τον εξυπηρετούμενο αλλά και τον ίδιο ώστε να συνεχίσει να επιτελεί – περισσότερο αποτελεσματικά και λαμβάνοντας μεγαλύτερη ικανοποίηση – το δύσκολο έργο του.

            Τέλος, δεν θα πρέπει να λησμονούμε – σε κάθε περίπτωση – ότι οι μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις δεν σημαίνουν κατάργηση ή παραίτηση από τις δυνατότητες που μας παρέχει η σύγχρονη φαρμακολογία. Οι φαρμακευτικές παρεμβάσεις μπορούν να ενισχύσουν κατά πολύ τις μη φαρμακευτικές, και αντίστροφα, και να συντελέσουν στην καλύτερη αντιμετώπιση ενός ατόμου με άνοια.

 

4. Δομές

Οι δομές που μπορούν να φιλοξενήσουν στους χώρους τους άτομα που πάσχουν από άνοια και που μπορούν να αξιοποιήσουν τα οφέλη των διαφόρων δραστηριοτήτων είναι, κυρίως, τα Κ.Α.Π.Η., τα Κ.Η.Φ.Η., τα κέντρα ημέρας στα νοσοκομεία, οι ξενώνες ηλικιωμένων (Liebmann, 2004), ψυχιατρικές κλινικές, οργανώσεις και άλλα σχήματα αυτοβοήθειας (π.χ. εταιρείες Alzheimer) κ.λπ.

5. Προσωπικό

            Το προσωπικό που είναι αναγκαίο να στελεχώνει δομές που εξυπηρετούν ασθενείς με διαφόρων τύπων άνοια πρέπει να συγκροτούνται από επαγγελματίες υγείας με προηγούμενη, κατά το δυνατόν, ειδική εκπαίδευση ή κατάρτιση σε ζητήματα άνοιας. Επιθυμητό θα ήταν να συγκροτούν μια διεπιστημονική ομάδα αποτελούμενη από ιατρό, ψυχολόγο, κοινωνική λειτουργό, νοσηλευτές και, κατά περίπτωση, φυσιοθεραπευτή, εργοθεραπευτή,  λογοθεραπευτή, γυμναστή. Τέλος, για τη διενέργεια ορισμένων δραστηριοτήτων ίσως χρειαστεί βοήθεια από άλλους ειδικούς στους οποίους μπορεί κάποιος να απευθυνθεί είτε από το υπόλοιπο προσωπικό μιας οργάνωσης (π.χ. μάγειρας) ή από άλλες τοπικές ή υπερτοπικές οργανώσεις.

6. Σχεδιασμός

  1. Αξιολόγηση ατόμου (μέσα από γνωστά και σταθμισμένα εργαλεία) (Ζαλώνης και Κουντή, 2005, Κώστα-Τσολάκη, 1999) σχετικά με τη γνωστική κατάσταση, τη σωματική υγεία, τη λειτουργικότητα, την συμπεριφορική ανταπόκριση, τις αισθητηριακές ικανότητες, την ικανότητα λήψης αποφάσεων, την ικανότητα για επικοινωνία, το προσωπικό ιστορικό και τα πολιτισμικά του χαρακτηριστικά (Alzheimer’sAssociation, 2005, Gigliotti και συν. 2004).
  2. Διαμόρφωση προγράμματος/ δραστηριότητας

* στόχοι και προσανατολισμός τους

* είδος (ατομική, ομαδική, συνδυασμός των δυο)

* συμμετέχοντες (πάσχοντες, προσωπικό, εθελοντές, οικογένεια, κοινότητα)

* χώρος (απαιτήσεις, προετοιμασία, εσωτερικός-εξωτερικός)

* χρόνος (συχνότητα, διάρκεια)

* μέσα προγράμματος (υλικοτεχνική υποδομή, εναλλακτικές λύσεις)

* κόστος

* αξιολόγηση[2] (εργαλεία, εσωτερική-εξωτερική) αναφορικά με την ευχαρίστηση, την αποκατάσταση αξιοπρέπειας του εξυπηρετούμενου, την αυξημένη σημασία των δραστηριοτήτων για τον συμμετέχοντα, την αποκατάσταση απωλεσθέντων κοινωνικών ρόλων, την καλλιέργεια φιλικών σχέσεων, το ταίριασμα περιβαλλοντικών απαιτήσεων και ατομικών ικανοτήτων, την ανάπτυξη δεξιοτήτων επικοινωνίας (λεκτικής και μη λεκτικής) (vanWeert και συν., 2005)το επίπεδο δυσκολίας (Woodheadκαι συν. 2005, Gigliottiκαι συν., 2004)

3. Νέα αξιολόγηση του ατόμου (μετά από παρέλευση ικανού διαστήματος) με τις ίδιες παραμέτρους ώστε να καταστεί μετρήσιμη και απτή η διαφοροποίηση επί τω βελτίω της κατάστασής του ή η διατήρησή του σε ένα επιθυμητό επίπεδο αυτάρκειας.

7. Προβληματισμοί

* περιπτωσιολογικές και όχι γενικευμένες έρευνες

* προβληματισμός ιατρικής κοινότητας για τις μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις αναφορικά με τη διάρκεια των αποτελεσμάτων μετά το πέρας των δραστηριοτήτων

* ανυπαρξία προγραμμάτων εξειδίκευσης και κατάρτισης στελεχών

* περιορισμένη ελληνική βιβλιογραφία

* προβλήματα στελέχωσης οργανώσεων ή κουλτούρας διεπιστημονικής προσέγγισης προβλημάτων των εξυπηρετούμενων (vanWeert και συν., 2005)

* τα υπάρχοντα προγράμματα ημερήσιας φροντίδας ηλικιωμένων με άνοια μεσαίου σταδίου είναι ανύπαρκτα σχεδόν

* κλειστές δομές έχουν ελλείψεις με αποτέλεσμα είτε την εγκατάλειψη είτε την παραπομπή τους σε αμιγώς ψυχιατρικές δομές

* ανάγκη ενίσχυσης, υποστήριξης και παροχής εποπτείας στο προσωπικό που στελεχώνει τις κλειστές κυρίως δομές


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Alzheimer’sAssociation(2005) Dementia Care Practice – Recommendations for Assisted Living Residences and Nursing Homes, Chicago: Alzheimer’s Association.

Buettner, L.L.και Ferrario, J. (2007) Therapeutic recreation-nursing team: A therapeutic intervention for nursing home residents with dementia, http://www.recreationtherapy.com [πρόσβαση στις 15/1/2007]

Buettner, L.και Konalowski, A. (2003), «Practice Guidelines for Recreation Therapy in the Care of People with Dementia.», Geriatric Nursing, 24, (1), January-February 2003, σελ. 18-25.

Ζαβλανός, Μ. (1997) Οργάνωση και Διοίκηση – Ανθρώπινες διαδικασίες στη λειτουργία της οργάνωσης, Τόμος Β΄, 3η Έκδοση, Αθήνα: Έλλην,.

Ζαλώνης, Ι. και Κουντή, Φ. (2005) «Νευροψυχολογική εκτίμηση ασθενών με άνοια», στο Τσολάκη, Μ. και Καζής, Α. (επιμ.) Άνοια – Ιατρική και Κοινωνική Πρόκληση, Θεσσαλονίκη: UniversityStudioPress, σελ. 197-210.

Feller, I. (2002), «Performance Measurement redux», American Journal Of Evaluation, 23, (4), σελ. 435- 452.

Flaquer, L. (2002) «Υπάρχει ιδιαίτερο πρότυπο οικογενειακής πολιτικής στη νότια Ευρώπη;» στο Μαράτου-Αλίπραντη, Λ. (επιμ.) Οικογένειες και Κράτος Πρόνοιας στην Ευρώπη – Τάσεις και προκλήσεις στον εικοστό πρώτο αιώνα, Ε.Κ.Κ.Ε., Αθήνα: Gutenberg, σελ. 47-84.

Forbes, D. A., Peacock, S. και Morgan, D. (2005) «Nonpharmacaological Management of Agitated Behaviours Associated with Dementia.», Geriatrics Aging, 8, (4), σελ. 26-30.

Gigliotti, C. M., Jarrott, S. E. και Yorgason, J. (2004) «Harvesting Health-Effects of three types of horticultural therapy activities», Dementia, 3, (2), σελ. 161-180.

Ginsburg, A. και Rhett, N. (2003) «Building a better body of evidence: New opportunities to strengthen evaluation utilization», American Journal Of Evaluation, (24), 4, σελ. 489- 498.

Boraty, H. και Finkel, S. I. (2002) Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia (BPSD) Educational Pack, International Psychogeriatric Association, http://www.ipa-online.org [πρόσβαση στις]

Κασιμάτη, Κ. (2003), Κοινωνικός Σχεδιασμός και Αξιολόγηση – μέθοδοι και πρακτικές, Αθήνα: Gutenberg.

Kettner, M. P., Moroney, M. R.και Martin, L. L. (1998), Designing and managing programs- An effectiveness- based approach, second edition, London: SSHS (Sage Sourcebooks for the Human Services).

Kitwood, R. και Bredin, K. (1992) «Towards a theory of dementia care: Personhood and well-being», Ageing and Society, 12, σελ. 269-287.

Konalowski, Α., Buettner, L., Litaker, M. και Yu, F.(2006) «Factors that relate to activity engagement in nursing home residents», American Journal of Alzheimer’s Disease and Other Dementias, 21, (1), January-February 2006, σελ. 15-22.

Κοτταρίδη, Γ. (2002) «Η οικογένεια και η φροντίδα των παιδιών με αναπηρίες στην Ελλάδα», στο Μαράτου-Αλίπραντη, Λ. (επιμ.) Οικογένειες και Κράτος Πρόνοιας στην Ετυρώπη – Τάσεις και προκλήσεις στον εικοστό πρώτο αιώνα, Ε.Κ.Κ.Ε., Αθήνα: Gutenberg, σελ. 187-193.

Krull, W., Sensi, D. και Σωτηρίου, Δ. (1995) Αξιολόγηση Έρευνας και Τεχνολογίας- τρέχουσα πρακτική και βασικές οδηγίες, Αθήνα: Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας.

Κώστα-Τσολάκη Μ. (1999) «Κλίμακες Εκτίμησης Ασθενών με Νόσο Alzheimer», στο Κωσταρίδου-Ευκλείδη, Α. (επιμ.) Θέματα Γηροψυχολογίας και Γεροντολογίας, ε’ έκδοση, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σελ. 367-402.

Leehey, K. (2000) Dementia: Specific Therapies, http://www.leeheymd2.medem.com [πρόσβαση στις 18/12/2006]

Liebmann, M. (2004) Art Therapy for Groups – A handbook of themes and exercises, second edition, (1986), London and New York, Routledge.

Louis, J. H. (2006) Respite for Persons with Alzheimer’s Disease r Related Dementia, ARCH National Respite Network & Resource Center, Factsheet Number 55, http://www.archrespite.org [πρόσβαση στις 21/11/2006]

Παναγιωτοπούλου-Βρέντα, B. (2005) «Ψυχιατρικά συμπτώματα στην ΑΤΑ – Διαταραχές συμπεριφοράς και συναισθήματος» στο Τσολάκη, Μ. και Καζής, Α. (επιμ.) Άνοια – Ιατρική και Κοινωνική Πρόκληση, Θεσσαλονίκη: UniversityStudioPress, σελ. 159-168.

Στασινοπούλου, Ο. (1993) «Αναδιάρθρωση των προσωπικών κοινωνικών υπηρεσιών. Η επικαιρότητα της ανεπίσημης φροντίδας και οι σύγχρονες διαπλοκές της», στο Γετίμης, Π. και Γράβαρης, Δ. (επιμ.) Κοινωνικό Κράτος και Κοινωνική Πολιτική, Αθήνα: Θεμέλιο, σελ. 271-311.

van Weert, J.C.M., van Dulmen, A.M., Spreeuwenberg, P.M.M., Ribbe, M.W. και Bensing, J.M. (2005) «Effects of snoozelen, integrated in 24-h dementia care, on nurse-patient communication during morning care», Patient Education and Counseling, 58, (3), September 2005, σελ. 312-326.

Wiles, A. (2004)A review of the Use of Selected Complementary Therapies with People with Dementia, London: Mental Health Institution.

Woodhead, E.L., Zarit, S.H., Braungart, E.R., Rovine, M.R. και Femia, E.E. (2005) «Behavioral and psychological symptoms of dementia: The effects of physical activity at adult day service centers», American Journal of Alzheimer’s Disease and Other Dementias, 20, (3), May-June 2005, σελ. 171-179.


[1] Αρχικά που θα χρησιμοποιηθούν για την κατηγοροποίηση των δραστηριοτήτων που παρουσιάζονται – ανά στάδιο της νόσου – σύμφωνα με τη στόχευση της κάθε δραστηριότητας: Συμπεριφορά (ΣΥΜ), Συναίασθημα (ΣΥΝ), Γνωστική λειτουργία (Γ.Λ.), Ενεργοποίηση του πάσχοντα (ΕΝ), Ψυχολογία του ατόμου και του άμεσου κοινωνικού περιβάλλοντός του (Ψ)

[2] Για μια συζήτηση σχετικά με την αξιολόγηση προγραμμάτων βλέπε ενδεικτικά: Krullκαι συν., 1995˙ Ζαβλανός, 1997˙ Kettner και συν., 1998˙ Feller, 2002˙ Κασιμάτη, 2003˙  Ginsburg και Rhett, 2003

Διαβάστηκε 1445 φορές