15 Νοε 2014

Υγιής γήρανση: η επιδίωξη ενός ρεαλιστικού στόχου

1. Εισαγωγή

Οι δημογραφικές τάσεις στην Ε.Ε. αποτελεί παράγοντα κλειδί για το μέλλον της. Ο αριθμός και η αναλογία των ηλικιωμένων προς τον πληθυσμό αυξάνεται κυρίως εξαιτίας της μείωσης των γεννήσεων και της αύξησης του προσδόκιμου επιβίωσης. Η γήρανση στον ευρωπαϊκό πληθυσμό έχει αναδείξει έναν ιδιαίτερο προβληματισμό τόσο στην Ε.Ε. όσο και στις εθνικές κυβερνήσεις αναφορικά με τις επιπτώσεις για περαιτέρω παροχές για συντάξεις, υπηρεσίες υγείας και πρόνοιας (Walters και συν., 1999).
Στην Ευρώπη των 25, ο αριθμός των ηλικιωμένων είναι 18,2 εκατομμύρια. Το 2014 ο αριθμός τους θα έχει φτάσει τους 24,1 εκατομμύρια και το ποσοστό ανθρώπων άνω των 80 θα είναι κατά 33% αυξημένο σε σχέση με αυτό του 2004. Το προσδόκιμο ζωής είναι αναμενόμενο να αυξηθεί κατά επτά χρόνια για τους άντρες και κατά πέντε χρόνια για τις γυναίκες μεταξύ του 2005 και του 2050. Οι ηλικιωμένοι μεταξύ 65 -79 ετών θα αυξηθούν κατά 44% κατά την διάρκεια της ίδιας περιόδου (AGE και συν., 2007).
Το 2006 οι γυναίκες στην Ε.Ε. των 15 ήταν αναμενόμενο να ζήσουν το 80% της ζωής τους με καλή υγεία. Οι άντρες, αντίστοιχα, ήταν αναμενόμενο να ζήσουν μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους με καλή υγεία παρά το γεγονός ότι το προσδόκιμο επιβίωσης για τους άντρες εξακολουθεί να είναι μικρότερο από εκείνο των γυναικών. Συγκρίνοντας τα στατιστικά στοιχεία των ευρωπαϊκών χωρών βλέπουμε ότι οι χώρες τις νότιας Ευρώπης έχουν το υψηλότερο ποσοστό υγιών χρόνων ζωής με πρώτη την Ιταλία (93% της ζωής) ενώ στις γυναίκες έρχεται πρώτη η Ισπανία με ποσοστό 83,7% της ζωής. Το μεγαλύτερο όμως προσδόκιμο χρόνων ζωής το έχει η Σουηδία για τους άντρες 78 έτη (εισαγωγή πίνακα από σελ 6) (European Commission, 2007).
Παρατηρείται λοιπόν μια διαφοροποίηση ανάμεσα στα χρόνια ζωής που αναμένεται να ζήσει κανείς και το ποσοστό αυτών των χρόνων που αναμένεται να ζήσει με καλή υγεία. Η διαφοροποίηση ανάμεσα στα ευρωπαϊκά - και όχι μόνο - κράτη, μας δείχνει ότι υπάρχουν παράγοντες που πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη των κρατών μελών προκειμένου να έχουν ένα γερασμένο πληθυσμό με καλή υγεία, που δεν θα ασκεί πίεση στο σύστημα υγείας αλλά και στους φροντιστές και θα αυξάνει την συνεισφορά των ηλικιωμένων στην κοινωνία μέσα από την αμειβόμενη ή την εθελοντική εργασία (European Commission, 2007).
Μερικές κυβερνήσεις έχουν ήδη αναγνωρίσει ότι η προώθηση των θεμάτων υγείας μπορεί να οδηγήσει αυτούς τους προβληματισμούς σε λύσεις μειώνοντας την εξάρτηση των ηλικιωμένων από τις προνοιακές υπηρεσίες και τις αντίστοιχες της υγείας μετά από 30 ή περισσότερο χρόνια εργασίας με την βελτίωση της ποιότητας ζωής και της κοινωνικής εμπλοκής ενός γερασμένου πληθυσμού (Walters και συν., 1999).
Ξεκινώντας την εισήγηση αυτή θα αναφερθώ στις διάφορες έννοιες που χρησιμοποιούνται από το σύνολο των επιστημόνων και του κοινού σχετικά με την τρίτη ηλικία. Οι ορισμοί αυτοί αναφέρονται σε ένα πλήθος όρων που εύκολα παρεξηγούνται ή χρησιμοποιούνται λανθασμένα από όλους εμάς.

2. Εννοιολογικοί προσδιορισμοί
1. Υγεία
Πληθώρα ορισμών για την υγεία από διαφορετικούς τομείς των επιστημών και πολλές διαφωνίες για το τι είναι τελικά υγεία. Σύμφωνα με τον Π.Ο.Υ., υγεία ορίζεται ως μια κατάσταση πλήρους φυσικής, πνευματικής και κοινωνικής ευζωΐας και όχι απλά η απουσία ασθένειας. Οι όροι υγεία και υγιής γήρανση δεν ταυτίζονται. Η υγεία αποτελεί προϋπόθεση της υγιούς γήρανσης. Η υγιής γήρανση είναι κάτι παραπάνω. Στη συνέχεια παρουσιάζονται ορισμένοι βασικοί δείκτες και κριτήρια υγείας που αφορούν στους ηλικιωμένους:
Δείκτες και κριτήρια υγείας
i. Προσδόκιμο ζωής
ii. Συχνότητα ασθενειών
iii. Επιτέλεση καθημερινών δραστηριοτήτων
iv. Αυτο-εκτίμηση του ατόμου
Οι συχνότερες μορφές ασθενειών στους ηλικιωμένους περιγράφονται στον πίνακα
(ΝΑ ΜΠΕΙ ΠΙΝΑΚΑΣ!!!)

2. Γήρας
Είναι δύσκολο να δώσει κάποιος έναν επιστημονικό ορισμό της γήρανσης διότι αυτή συνδέεται με μια σειρά μεταβολών στα άτομα οι οποίες είναι συνάρτηση της παρέλευσης του χρόνου, του βιολογικού επιπέδου και τους επιπέδου εμφάνισης, συμπεριφοράς, εμπειρίας και κοινωνικών ρόλων. Επειδή το γήρας εξαρτάται από τον χρόνο, η χρονολογική ηλικία ενός οργανισμού θεωρείται ένας από τους ισχυρότερους δείκτες τους γήρατος χωρίς όμως να είναι ο μόνος (Ευκλείδη, 1999). Η γήρανση λαμβάνει χώρα σε συγκεκριμένα κοινωνικο-οικολογικά πλαίσια και η μελέτη της γήρανσης απαιτεί τη διαφοροποίηση των επιπέδων περιγραφής (Ferring και συν., 2004).
Βασικοί παράγοντες που ασκούν καθοριστική επίδραση στη διαδικασία της γήρανσης είναι:
• η κληρονομικότητα
• το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον
• η κοινωνική προσαρμογή και συμπεριφορά
• η ψυχοσύνθεση του ατόμου και
• η υγιεινή διαβίωση

Φυσιολογικές σωματικές αλλαγές κατά το γήρας
Α. εμφάνιση
Β. κινητικότητα
Γ. καρδιαγγειακό σύστημα
Δ. αναπνευστικό σύστημα
Ε. εκκριτικό σύστημα
Στ. τροφή και πέψη
Ζ. αυτόνομο νευρικό σύστημα
Η. κεντρικό νευρικό σύστημα
Θ. αναπαραγωγικό σύστημα
Ι. μείωση της οξύτητας των αισθητηρίων
Ια. Επιδράσεις του φύλου (Ευκλείδη, 1999).
3. Υγιής γήρανση
Ο όρος υγιής γήρανση εμφανίζεται το 1953 από τους Havighurs & Albrecht και περιγράφει την επιτυχή γήρανση ιδανική κατάσταση μέσα στην οποία οι άνθρωποι επιβιώνουν σε προχωρημένη ηλικία με διατηρημένη τη ζωτικότητα και λειτουργική τους ανεξαρτησία ενώ η νοσηρότητα και αναπηρία είναι συμπιεσμένες σε μια σχετικά μικρή περίοδο πριν από το θάνατο.
Σε αυτή τη διαδικασία μπορούν να αναγνωριστούν δυο στάδια: μια σχετικά μακρά περίοδο μερικών δεκαετιών μέσα στην οποία η κατάσταση της υγείας σιγά - και σε ένα περιορισμένο βαθμό - επιδεινώνεται ως αποτέλεσμα της φυσιολογική διαδικασίας γήρανσης και μια μικρή περίοδο, το πολύ μερικών χρόνων πριν το θάνατο, με μια επιταχυνόμενη κατάρρευση της κατάστασης υγείας κυρίως ως αποτέλεσμα προοδευτικής ασθένειας ή καταστροφικών γεγονότων (Haveman-Nies και συν. 2003).
Τα τελευταία χρόνια μία σειρά όρων που συνδέονται με την υγεία στην τρίτη ηλικία εμφανίζονται τόσο στα ερευνητικά πρωτοκόλλα όσο και στα έγγραφα που αφορούν την πολιτική. Οι όροι αυτοί αναφέρονται ως «healthy ageing»-υγιής γήρανση, «successful ageing»-επιτυχής γήρανση και «active ageing»-ενεργητική γήρανση (AGE, 2007α).
Η Comisssion εξάλλου όρισε τον δείκτη υγιούς ζωής (healthy life indicator) ή αλλιώς (disability-free life expectancy) για να είναι σε θέση να υπολογίζει των αριθμό των ετών που τα άτομα μιας συγκεκριμένης ηλικίας προσμένουν να ζήσουν χωρίς την ύπαρξη ασθένειας (European Commission, 2007).
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά την δεύτερη παγκόσμια σύνοδο αναφέρεται στον όρο active ageing με τον οποίο αναφέρεται τόσο στην δια βίου εκπαίδευση όσο και στην μακρόχρονη εργασία, στην καθυστερημένη συνταξιοδότηση και στην ενεργητική ζωή μετά την συνταξιοδότηση με την συμμετοχή σε δραστηριότητες που θα βοηθήσουν στην διατήρηση της υγείας για περισσότερο χρόνο.
Ο Π.Ο.Υ στο πρόγραμμά Healty Cities 2003-2007 ορίζει την προσέγγιση της υγιούς γήρανσης ως εκείνη που λαμβάνει υπόψη της την ικανότητα των ανθρώπων όλων των ηλικιών να ζουν με υγεία ασφάλεια και με ένα τρόπο ζωής που δεν θα τους οδηγεί στον κοινωνικό αποκλεισμό.
Αναγνωρίζει τους παράγοντες πέρα από την υγεία και την κοινωνική φροντίδα που επηρεάζουν την υγεία και την ευζωία καθώς και την συνεισφορά όλων των παραγόντων στην υγεία. Ενσωματώνει μια προσέγγιση αντιμετώπισης της εξέλιξης της ζωής που αναγνωρίζει τον ρόλο που παίζουν οι εμπειρίες των ανθρώπων σε νεότερες ηλικίες στον τρόπο με τον οποίο γερνά.
Η προσέγγιση αλλάζει την στρατηγική από το μοντέλο προσέγγισης που βασίζεται στις ανάγκες το οποίο παραδοσιακά ακολουθούσαν οι κοινωνικές και προνοιακές υπηρεσίες και απευθυνόταν σε παθητικούς αποδέκτες των υπηρεσιών σε μία προσέγγιση που επικεντρώνεται στα δικαιώματα και αναγνωρίζει το δικαίωμα των ανθρώπων στη ισότητα των ευκαιριών και περίθαλψη των ανθρώπων σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής ανεξαρτήτως ηλικίας. Ενθαρρύνει μία θετική αντιμετώπιση της ζωής σε όλη της την διάρκεια και αναζητά την κατάρριψη των στερεοτύπων και την αλλαγή των στάσεων για την γήρανση, προωθώντας την κατανόηση μεταξύ των γενεών. (AGE, 2007α).
Εξάλλου το πρόγραμμα Healthy Ageing της Ε.Ε. ορίζει την υγιή γήρανση ως την διαδικασία της μεγιστοποίησης των ευκαιριών για φυσική, κοινωνική και νοητική υγεία ώστε να δίνει την ευκαιρία στους ηλικιωμένους να έχουν ενεργό ρόλο στην κοινωνία χωρίς διακρίσεις και να απολαμβάνουν μια ανεξάρτητη και καλής ποιότητας ζωή (AGE και συν., 2007).
Ταυτόχρονα, ο όρος healthy ageing περιλαμβάνεται και στην τέταρτη φάση του προγράμματος του Π.Ο.Υ. Healthy Cities (2003-2007). Τέλος, ταυτόσημη εμφανίζεται να είναι και η έννοια της επιτυχούς γήρανσης που αναφέρεται στην διατήρηση της ανεξαρτησίας, την κοινωνική συμμετοχή, την ανάπτυξη, τον έλεγχο της προσωπικής ζωής, τη λειτουργικότητα των κοινωνικών ρόλων, τη γνωστική ικανότητα, την προσαρμοστικότητα, το ηθικό, την ευημερία και την ικανοποίηση από τη ζωή (Walker, 2005).

3.1. Κριτήρια και δείκτες υγιούς γήρανσης
Στις προσπάθειες εντοπισμού των παραγόντων που συντελούν στο επιθυμητό αποτέλεσμα της υγιούς-επιτυχούς γήρανσης έρχονται να απαντήσουν οι διαμορφωμένοι δείκτες-κριτήρια υγιούς γήρανσης. Πιο συγκεκριμένα αυτοί περιλαμβάνουν: α) τη διάρκεια του προσδόκιμου ζωής, β) τη βιολογική υγεία, γ) τη ψυχική υγεία (εδώ αναφερόμαστε στην απουσία ασθενειών, δραστηριότητα, ψυχική ευφορία. Η ψυχική υγεία ταυτίζεται με τη δραστηριότητα γιατί οι δραστηριότητες αναδεικνύουν τις φυσικές, νοητικές, λειτουργικές ικανότητες, ενώ ταυτόχρονα αποτελεί προϋπόθεση για την ποιότητα ζωής και δεν ταυτίζεται με την ποιότητα ζωής), δ) τη γνωστική λειτουργία (που σημαίνει αποτελεσματική αξιοποίηση της μνήμης, της σκέψης, της χρήσης της γλώσσας, της αντίληψης του χώρου και του χρόνου, τη δραστηριότητα σε καθημερινές εργασίες), ε) την κοινωνική ικανότητα (που εστιάζει στην ικανότητα του ηλικιωμένου να αναπτύσσει υγιείς κοινωνικές σχέσεις), στ) την παραγωγικότητα (δηλαδή, την ικανότητα του ατόμου να παράγει δημιουργικό έργο που δεν σχετίζεται με την οικονομική χροιά του όρου, π.χ. έφτιαξε τον κήπο), ζ) τον προσωπικό έλεγχο (που αναφέρεται σε γεγονότα όπως ότι ο ηλικιωμένος ντύνεται, βγαίνει έξω, κάνει σπορ, δηλαδή έχει τον έλεγχο της καθημερινής λειτουργικότητας και δράσης) και, η) στην ικανοποίηση από τη ζωή (που εστιάζει στην ικανότητα κάποιου να νιώθει ικανοποίηση και προσωπική ευφορία όταν κάνει αποτίμηση της ζωής του) (Lemme, 1995).
4. Ποιότητα ζωής στην τρίτη ηλικία
Η ποιότητα ζωής είναι μια πιο ευρεία έννοια που προέρχεται από μια ποικιλία επιστημονικών οπτικών, κυρίως κοινωνιολογικών, βιο-ιατρικών, ψυχολογικών, οικονομικών και περιβαλλοντικών. Η ποιότητα ζωής πρέπει να θεωρείται ως μια δυναμική, πολυπρόσωπη και πολύπλοκη ιδέα η οποία πρέπει να αντικατοπτρίζει την αλληλεπίδραση αντικειμενικών, υποκειμενικών, μακρο-, μικρο–, θετικών και αρνητικών επιδράσεων. Είναι το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης διαφορετικών παραγόντων στη διάρκεια της ζωής. Δεν αποτελεί μονάχα ζήτημα προσωπικών και ψυχολογικών δυνατοτήτων αλλά αναφέρεται στο εύρος για δράση του κάθε ατόμου, τους ποικίλους περιορισμούς και ευκαιρίες στις διαφορετικές κοινωνίες και ομάδες.
Κάποιοι από τους παράγοντες που ρυθμίζουν την ποιότητα ζωής είναι όμοιοι με αυτούς για άλλες ηλικιακές ομάδες. Αυτοί συμπυκνώνονται σε τρεις λέξεις: κινητικότητα, περιβάλλον, τεχνολογία. (Walker, 2005, Motel-Klingebiel, 2004)
Ιδιαίτερη σημασία στην αξιολόγηση της ποιότητας ζωής έχουν οι υποκειμενικές αξιολογήσεις της ευημερίας και της υγείας που παρουσιάζονται πιο ισχυρές από τους αντικειμενικούς οικονομικούς και κοινωνικο-δημογραφικούς παράγοντες. Είναι ενδιαφέρουσα η διαπίστωση ότι δεν είναι οι περιστάσεις ζωής καθ' εαυτές που είναι πολύ σημαντικές, αλλά περισσότερο ο βαθμός επιλογής ή ελέγχου που μπορεί να επιτευχθεί πάνω τους από τους ηλικιωμένους (Walker, 2005, Motel-Klingebiel, 2004).
Οι ηλικιωμένοι έρχονται πολύ συχνά αντιμέτωποι με σημαντικές προκλήσεις που καθορίζουν την ποιότητα ζωής τους όπως η αναπηρία, η διατήρηση της αυτονομίας τους, η μεταβολή των συνθηκών ζωής (AGE και συν., 2007).
4.1 Αναπηρία και τρίτη ηλικία
Η λειτουργική έκπτωση και η αναπηρία φαίνεται να είναι συνδεδεμένη με το πέρας της ηλικίας. Η αναπηρία σημαίνει αυτόματα αδυναμία και εξάρτηση στην εκπλήρωση των καθημερινών δραστηριοτήτων, την διεκπεραίωση των κοινωνικών ρόλων κλπ.
Η αναπηρία στην τρίτη ηλικία αυξάνει κατακόρυφα τον κίνδυνο εισαγωγής σε κλειστή φροντίδα ενώ έχει υπολογιστεί ότι το 20% των ηλικιωμένων άνω των 70 ετών και το 50% των ηλικιωμένων άνω των 85 ετών βιώνουν κάποια βαθμού δυσκολία στις καθημερινές τους δραστηριότητες
Τα μοντέλα αναπηρίας που σήμερα είναι αποδεκτά τόσο από την επιστημονική κοινότητα όσο και από την κοινωνία είναι εκείνα που για την αντιμετώπισή της λαμβάνουν υπόψη τους τόσο τους παράγοντες υγείας όσο και τους ψυχολογικούς και περιβαλλοντικούς που μπορούν να επηρεάσουν την εμφάνιση αλλά και την αντιμετώπιση των ηλικιωμένων ως αναπήρων.
Η πρόληψη της αναπηρίας στην τρίτη ηλικία είναι από τους στόχους των προγραμμάτων τόσο στις Η.Π.Α. όσο και στην Ε.Ε. σήμερα (AGE και συν., 2007). Αυτονομία στην τρίτη ηλικία
Το ζήτημα της αυτονομίας είναι σημαντική παράμετρος της ζωής κάθε ανθρώπου. Για τους ηλικιωμένους συνδέεται άμεσα με την ιδέα της υγιούς γήρανσης.
Αφορά τον προσωπικό έλεγχο, την ικανότητας να ορίζει κανείς τις ανάγκες του και να ενεργεί σύμφωνα με αυτή την γνώση.
Προκειμένου να δοθεί στους ηλικιωμένους η ελευθερία να κάνουν επιλογές πρέπει να εξασφαλιστεί ότι έχουν στην διάθεσή τους την ανάλογη πληροφόρηση γι' αυτές τις επιλογές. Η πληροφόρηση με την σειρά της θα πρέπει να είναι κατανοητή, και να τους δίνει την δυνατότητα επιλογής χωρίς να τους εκθέτει σε εξωτερικούς κινδύνους (AGE και συν., 2007).
4.2 Διατήρηση ισορροπίας στις μεταβολές της ζωής
Είναι σημαντικό να αναγνωρίσει κανείς ότι με το πέρασμα της ηλικίας προκύπτουν μικρές ή μεγαλύτερες μεταβολές στην φυσική νοητική και κοινωνική κατάσταση των ανθρώπων. Οι πόροι που χρησιμοποιούν οι ηλικιωμένοι για να αντιμετωπίσουν αυτές τις αλλαγές αφορούν την ικανότητα τους να παίρνουν αποφάσεις, να ορίζουν στόχους, και μέσα για την ικανοποίηση αυτών των στόχων.
Η ισορροπία ανάμεσα στις παραπάνω ικανότητες και στους στόχους που κάθε φορά θέτουν αλλά και η προσαρμογή εκ νέου σε νέες συνθήκες που μπορεί να προκύψουν, στην περίπτωση των ηλικιωμένων οδηγεί στην υγιή γήρανση. Η μείωση των προσωπικών ικανοτήτων μπορεί να προβλεφθεί, να μειωθεί ή να αποκατασταθεί με την χρήση εναλλακτικών πόρων, την αλλαγή ή την αναπλήρωση με άλλους νέους πόρους. Σημαντικός τρόπος τέτοιας αναπλήρωσης αποτελεί η κοινωνική υποστήριξη αλλά και η απομάκρυνση εμποδίων κοινωνικών περιβαλλοντικών και φυσικών (AGE και συν., 2007).
4.3 Φυσική και νοητική εφεδρεία
Πρόκειται για τις ικανότητες που κατέχει το άτομο από το παρελθόν όταν άλλες σημαντικές απώλειες εμφανίζονται προκειμένου να παραμείνει λειτουργικό και να διαχειριστεί τα προβλήματά του. Αναφέρεται σε σωματικές, ψυχικές και κοινωνικές ικανότητες του ατόμου (Slater, 2003).
Οι άνθρωποι δεν λειτουργούν στα όρια των ικανοτήτων τους όπως είναι γνωστό στους εξελικτικούς ψυχολόγους που μελετούν τη νοητική ανάπτυξη. Έρευνες δείχνουν ότι η απόδοση των ηλικιωμένων σε πολλούς τομείς της ζωής είναι χαμηλότερη από το πραγματικό επίπεδο των ικανοτήτων τους. Φαίνεται ότι όλοι οι άνθρωποι, ανεξάρτητα από την ηλικία τους, διαθέτουν ένα απόθεμα ικανοτήτων το οποίο δεν χρησιμοποιούν γιατί δεν το χρειάζονται. Αυτό αποκαλείται «ζώνη επικείμενης ανάπτυξης». Έτσι, και τα υγιή ηλικιωμένα άτομα, αν έχουν την κατάλληλη εκπαίδευση και τα κατάλληλα ερεθίσματα, μπορούν να ολοκληρώσουν με επιτυχία διάφορα έργα μνήμης και γενικότερα να λειτουργήσουν γνωστικά σε πολύ υψηλότερα επίπεδα στα οποία λειτουργούν ανεκπαίδευτοι νέοι ενήλικες. Φαίνεται ότι οι γνωστικές λειτουργίες είναι αρκετά εύπλαστες και οι ηλικιωμένοι είναι πολύ πιο ικανοί από όσο υποθέτουμε. Το ζητούμενο είναι το ενδιαφέρον των άλλων οι οποίοι θα τους παρακινήσουν σε διάφορες δραστηριότητες και θα τους δημιουργήσουν τα απαραίτητα κίνητρα ώστε να παραμείνουν δραστήριοι σε πολλούς τομείς της ζωής (Slater, 2003).

Παράγοντες που επηρεάζουν θετικά τη νοητική εφεδρεία
i. πρόληψη χρόνιων νοσημάτων (καλή διατροφή, τακτική φυσική άσκηση, αποφυγή καπνίσματος)
ii. διατήρηση νοητικής και φυσικής δραστηριότητας
iii. υγιής τρόπος διαβίωσης (γνωστική άσκηση, υγιεινή διατροφή, πρόληψη του άγχους και της κατάθλιψης)
iv. αποτελεσματικές υπηρεσίες υγείας (καλές προσπελάσιμες, ανταποκρίσιμες και υπεύθυνες)
4.4 Προσωπικές συμπεριφορές που αφορούν την υγεία
Η επιτυχής γήρανση προωθείται μέσα από προσωπικές συμπεριφορές που αφορούν την υγεία (self-management interventions).
Η γήρανση συχνά συνεπάγεται ότι οι εφεδρείες και οι πόροι σε περισσότερους από ένα τομείς φθίνουν και συχνά αυτές οι απώλειες ενισχύουν η μια την άλλη. Παράλληλα η απώλεια κοινωνικών ρόλων μπορεί να επιδράσει αρνητικά στη διάθεση η οποία, με τη σειρά της, μπορεί να καταστείλει την ενέργεια για τη φροντίδα της φυσικής υγείας και κατάστασης. Η τελευταία μπορεί στη συνέχεια να οδηγήσει σε περαιτέρω απώλεια κοινωνικών δραστηριοτήτων και πόρων κ.ο.κ. Έτσι μια μικρή απώλεια σε μια περιοχή μπορεί να οδηγήσει σε πτωτική πορεία των πόρων και των απωλειών σε πολλαπλές περιοχές. (ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ!!) Επειδή, λοιπόν, οι ηλικιωμένοι μπορεί να καταστούν ευάλωτοι και αδύναμοι είναι ιδιαίτερα σημαντικό να έχουν ένα ποικίλο ρεπερτόριο ικανοτήτων ελέγχου της ζωής τους ως μέρος της προσωπικότητάς τους (Steverink και συν., 2005).

Έξι κρίσιμες ικανότητες αυτοδιοίκησης και ελέγχου
Ι. Οι πεποιθήσεις περί αυτό-αποτελεσματικότητας
Αναφέρονται στην ικανότητα να κερδίσεις και να διατηρήσεις την πεποίθηση στις προσωπικές σου ικανότητες, έλεγχο της αυτό-αποτελεσματικότητας στην επίτευξη ποικίλων μορφών ευημερίας.
ΙΙ. Θετική ψυχική διάθεση
Αναφέρεται στην ικανότητα να υιοθετήσεις και να διατηρήσεις μια θετική ψυχική διάθεση ή θετικές προσμονές ακόμη και όταν τα πράγματα φαίνεται να μην πηγαίνουν καλά.
ΙΙΙ. Ανάληψη πρωτοβουλίας
Αναφέρεται στην ικανότητα του να παίρνεις πρωτοβουλία και να είσαι δραστήριος. Αν και είναι στενά συνδεδεμένη με την αυτό-αποτελεσματικότητα, εδώ θεωρείται μια ξεχωριστή ικανότητα διότι η πεποίθηση είναι ότι η ικανότητα δεν οδηγεί αυτόματα στην κινητοποίηση της χρήσης της ικανότητας.
IV. Επενδυτική συμπεριφορά
Αναφέρεται και είναι σημαντική στην επίτευξη ισορροπίας στους πόρους και έτσι στην διατήρηση της ευημερίας για περισσότερο χρόνο.
V. Πολυλειτουργικότητα των πόρων
Είναι αυτοί οι πόροι ή δραστηριότητες που υπηρετούν πολλαπλές εκφάνσεις της ευημερίας ταυτόχρονα και με ένα αμοιβαία ενισχυτικό χαρακτήρα.
VI. Ποικιλία σε πόρους
Η ικανότητα να κερδίσεις και να διατηρείς ποικιλία πόρων. (Steverink και συν., 2005)

3. Στρατηγικές σε τοπικό, εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο
Είναι οι στρατηγικές μέσα από τις οποίες, τόσο τα ίδια τα άτομα όσο και οι θεσμοί, κατευθύνουν τις προσπάθειές τους για συνολική επίλυση των θεμάτων που αφορούν τους ηλικιωμένους. Η κατεύθυνση που ακολουθείται υποστηρίζει την ιδέα ότι η προώθηση των θεμάτων υγείας στους ηλικιωμένους είναι αποτελεσματική όχι πολυέξοδη και εκπληρώνει ηθικές, δεοντολογικές και συνταγματικές επιταγές (Walters και συν., 1999).
3.1 Υγιής γήρανση και η πολιτική της Ελλάδας
Σε εθνικό επίπεδο:
Η χώρα μας, μαζί με τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη, έχει κληθεί επανειλημμένα από την παγκόσμια κοινότητα αλλά και την Ε.Ε. να αναπτύξει προγράμματα και πολιτικές για την υγιή γήρανση του πληθυσμού. Καθώς η Ελλάδα είναι από τις χώρες της Ε.Ε. που έχουν χαρακτηριστικά υψηλό προσδόκιμο επιβίωσης οφείλει να αναπτύξει άμεσα πολιτικές που θα φροντίζουν ώστε αυτός ο γηράσκων πληθυσμός να ζει με υγεία για όσο το δυνατό περισσότερο χρόνο.
Η ανάγκη, δηλαδή, υιοθέτησης του μοντέλου της υγιούς γήρανσης αποτελεί αναγκαιότητα και όχι επιλογή. Η μέριμνα για την φροντίδα των ηλικιωμένων παραδοσιακά αποτελεί αντικείμενο του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης. Το εν λόγω υπουργείο χρηματοδοτεί και εποπτεύει προγράμματα σε τοπικό κυρίως επίπεδο (ΚΑΠΗ, ΚΗΦΗ, ΠΒΣΣ, ΠΚΜ), καθώς επίσης την παροχή προνοιακών επιδομάτων και τον έλεγχο των ανοικτών και κλειστών δομών που φιλοξενούν ηλικιωμένους. Το Υ.Υ.Κ.Α είναι υπεύθυνο και για την ορθολογική διάθεση των πόρων σε Μ.Κ.Ο., εθελοντικές οργανώσεις και ιδρύματα που στοχεύουν και σε ηλικιωμένους.
Τα τελευταία χρόνια και άλλα υπουργεία απευθύνουν τις υπηρεσίες τους και εντάσσουν στα προγράμματα τους και τους ηλικιωμένους στα πλαίσια της πολιτικής των ίσων ευκαιριών για όλους, όπως το Υπουργείο Εργασίας με τα προγράμματα κοινωνικού τουρισμού, την παροχή εκπτώσεων σε κοινωνικά θεάματα και στην αγορά βιβλίων μέσω του Οργανισμού Εργατικής Εστίας. Επιπρόσθετα, μέσω των ασφαλιστικών ταμείων, πέρα από τα θέματα που άπτονται των συντάξεων, φροντίζει για την παροχή προγραμμάτων αναψυχής και θεραπείας (λουτροθεραπεία, προγράμματα κατασκηνώσεων, προγράμματα κοινωνικού τουρισμού).
Η Γενική Γραμματεία Αθλητισμού με την υλοποίηση των προγραμμάτων «Άθλησης για όλους» παρέχει ειδικά προγράμματα για την σωματική άσκηση των ηλικιωμένων. Επίσης, το Υπουργείο Τουρισμού υλοποίησε πρόγραμμα κοινωνικού τουρισμού το οποίο απευθυνόταν και στους ηλικιωμένους (ΔΕΣ ΣΕΛΙΔΑ ΣΤΟ INTERNET).
Αλλά και οργανισμοί κοινής ωφέλειας - όπως ο Οργανισμός Τηλεπικοινωνιών Ελλάδος (Ο.Τ.Ε.) – εδώ και αρκετά χρόνια έχει εντάξει προγράμματα όπως αυτό της τηλεϊατρικής. Σήμερα, στο πλαίσιο του προγράμματος εταιρικής κοινωνικής ευθύνης σχεδίασε και υλοποιεί το πρόγραμμα «ΣΥΝΤΑΞΙΟΥΧΟΙ 65+» προσφέροντας εκπτωτικά προγράμματα σε συγκεκριμένα πακέτα τηλεφωνικών υπηρεσιών για ηλικιωμένους (ΟΤΕ, 2007).
Παρά τον αριθμό των υπηρεσιών και των προγραμμάτων που απευθύνονται στους ηλικιωμένους, αυτό που θα μπορούσε εύκολα να δει κανείς είναι η ανεπάρκεια οικονομικών και ανθρώπινων πόρων, η αποσπασματικότητα των μέτρων, η έλλειψη συνεργασίας μεταξύ των υπουργείων αλλά και των υπηρεσιών και γενικότερα. Είναι επίσης προφανής η έλλειψη σχεδιασμού ενός ενιαίου εθνικού σχεδίου δράσης που θα στηρίζεται στις αρχές της υγιούς γήρανσης και των ίσων ευκαιριών για τους ηλικιωμένους πολίτες της χώρας.

Σε τοπικό επίπεδο:
Τα τελευταία χρόνια υπήρξε μια δραστηριοποίηση των Ο.Τ.Α. στον τομέα των υπηρεσιών για τους ηλικιωμένους κυρίως μέσω των προγραμμάτων που συγχρηματοδοτήθηκαν από την Ε.Ε.
Δυστυχώς τα περισσότερα προγράμματα δεν φαίνεται να απέδωσαν τα αναμενόμενα αποτελέσματα και αυτό οφείλεται - κατά την άποψή μου – στα παρακάτω:
α) στην έλλειψη ερευνών και μελετών των τοπικών κοινοτήτων για ανάγκες και προβλήματα,
β) την υιοθέτηση μοντέλων δουλειάς που ήρθαν από χώρες τους εξωτερικού χωρίς προσαρμογή στα ελληνικά δεδομένα,
γ) την έλλειψη επιμόρφωσης και κατάρτισης των επαγγελματιών που κλήθηκαν να στελεχώσουν τις δομές,
δ) την έλλειψη συνέχειας με τις γνωστές δυσκολίες της χρηματοδότησης και
ε) την δημιουργία μόνιμου κλίματος ανασφάλειας στους εργαζόμενους και τους χρήστες των υπηρεσιών.
Παρ' όλα αυτά δεν μπορεί να αρνηθεί κανείς ότι τα προγράμματα αυτά έφεραν μια νέα πνοή στην πρωτοβάθμια κυρίως φροντίδα τόσο στα αστικά κέντρα όσο και στις αγροτικές περιοχές της χώρας.
Οι κυριότερες υπηρεσίες που απευθύνονται κυρίως ή αποκλειστικά σε άτομα τρίτης ηλικίας είναι:
Κέντρα Ανοιχτής Περίθαλψης Ηλικιωμένων (Κ.Α.Π.Η)
Υπάγονται στους Ο. Τ. Α. Σκοπός τους είναι η πρόληψη των βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών προβλημάτων των ηλικιωμένων ώστε να παραμείνουν αυτόνομα, ισότιμα, και ενεργά μέλη του κοινωνικού συνόλου Η διαφώτιση και η συνεργασία του ευρύτερου κοινού και φορέων μέσα και έξω από την κοινότητα για θέματα τρίτης ηλικίας καθώς και η προώθηση της έρευνας πάνω σε θέματα που αφορούν τους ηλικιωμένους.
Κέντρα Ημερήσιας Φροντίδας Ηλικιωμένων (Κ.Η.Φ.Η)
Τα κέντρα αποτελούν μέρος προγράμματος που συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο σε ποσοστό 75% και 25% από δημόσιους πόρους. Υλοποιούνται από Μ.Κ.Ο. και Ο.Τ.Α. σε όλη τη χώρα. Απευθύνονται σε ηλικιωμένους που δεν είναι σε θέση να εξυπηρετηθούν πλήρως στο σπίτι λόγω προβλημάτων υγείας, κινητικών δυσκολιών, εξαιτίας χρονίων ή πρόσκαιρων προβλημάτων ψυχικής υγείας καθώς και σε ασθενείς με άνοια και σε άτομα με δυσκολίες που προέρχονται από το οικογενειακό περιβάλλον.
Στις δομές παρέχεται νοσηλευτική φροντίδα, ψυχοσυναισθηματική υποστήριξη, δημιουργική απασχόληση, ενημέρωση και αγωγή υγείας στους φροντιστές των ηλικιωμένων-εξυπηρετούμενων του προγράμματος
Πρόγραμμα Βοήθεια στο Σπίτι (Π.Β.Σ.Σ)
Πρόκειται για πρόγραμμα κοινωνικής προστασίας που έχει στόχο την παροχή οργανωμένης και συστηματικής φροντίδας σε ηλικιωμένους, μοναχικά άτομα και άτομα με αναπηρίες. Χρηματοδοτήθηκε κατά 75% από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και κατά 25% από το Ελληνικό Δημόσιο. Υλοποιείται από μεγάλο αριθμό δήμων όλης της χώρας.
Παρέχει συμβουλευτική και ψυχοσυναισθηματική στήριξη, νοσηλευτική μέριμνα, φροντίδα νοικοκυριού, βοήθεια στην ατομική υγιεινή και άλλες υπηρεσίες που κρίνονται αναγκαίες κατά περίπτωση. Οι υπηρεσίες παρέχονται με περιοδικές επισκέψεις στο χώρο του σπιτιού. και στελεχώνεται από επαγγελματίες υγείας.
Μονάδες Κοινωνικής Μέριμνας (Μ .Κ .Μ)
Τα προγράμματα αυτά εντάσσονται στο μέτρο 5.2 του επιχειρησιακού προγράμματος απασχόληση και επαγγελματική κατάρτιση που έχει εγκριθεί στο πλαίσιο των Β' και Γ' Κοινοτικών Πλαισίων Στήριξης και συγχρηματοδοτήθηκε σε ποσοστό 65% από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και σε ποσοστό 35% από το Ελληνικό Δημόσιο. Εκπονείται από τις αναπτυξιακές εταιρίες των δήμων της χώρας. Ανάμεσα στους στόχους του προγράμματος είναι και βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών προς τους ηλικιωμένους, η αναβάθμιση του επιπέδου ζωής τους, η ανάπτυξη και βελτίωση της κοινωνικής μέριμνας για τους δημότες
3.2 Η υγιής γήρανση και η πολιτική της Ε.Ε.
Πολιτικές για την υγιή γήρανση αλλά και πρακτικές σε διαφορετικά επίπεδα της πολιτικής της Ε.Ε. όπως η δια βίου εκπαίδευση, η εργασία και η συνταξιοδότηση, και ενεργητική διαβίωση μετά την συνταξιοδότηση προκειμένου να διατηρηθούν οι άνθρωποι υγιέστεροι για περισσότερο χρόνο ενθαρρύνονται σήμερα περισσότερο παρά ποτέ στην Ε.Ε.
Καθώς οι συνέπειες της δημογραφικής πρόκλησης πλήττουν τις χώρες μέλη της Ε.Ε., έχει ξεκινήσει η ενεργοποίηση των μηχανισμών προώθησης ενός πιο υγιεινού τρόπου ζωής ως μέσο πρόληψης ασθενειών που συνδέονται με αυτόν. Το 2000 η Ε.Ε. αναγνώρισε την ανάγκη για επένδυση σε ανθρώπινο κεφάλαιο ώστε η Ε.Ε. να γίνει πιο ανταγωνιστική και δυναμική οικονομία ικανή για αειφόρο οικονομική ανάπτυξη με περισσότερες και καλύτερες δουλειές.
Σειρά ερευνητικών προγραμμάτων αλλά και προγραμμάτων προώθησης θεμάτων υγείας που αφορούν την τρίτη ηλικία έχουν πραγματοποιηθεί τα τελευταία χρόνια
• SHARE (the Survey of Health, Ageing andRetirement in Europe)
• FELICIE (Future Elderly Living Conditions in Europe)
• AGIR (Ageing, Health and Retirement in Europe)
• MERI Project που αφορούσε τις γυναίκες στην Ε.Ε.
Έχει ήδη εγκριθεί η πρόταση για μεγάλης κλίμακας ερευνητικό πρόγραμμα για το 2007-2013 που θα περιλαμβάνει θέματα υγείας αλλά και κοινωνικονομικά θέματα με σαφή αναφορά και στους ηλικιωμένους. Παρ' όλα αυτά η υγιής γήρανση δεν έχει πετύχει την κατάλληλη και συνολική προσοχή των ευρωπαϊκών πολιτικών. Το θέμα των ηλικιωμένων και της υγιούς γήρανσης αντιμετωπίζεται περισσότερο με βάση το κόστος παρά ως μια μακρόχρονη επένδυση για την ανάπτυξη της Ε.Ε. όπως θα έπρεπε (AGE και συν., 2007).
3.3 Προγράμματα προώθησης υγείας
Τα επιτυχημένα προγράμματα υγείας που απευθύνονται σε ηλικιωμένους, είτε πρόκειται για εθνικά είτε για τοπικά, οφείλουν να απομακρύνονται από τον πατερναλιστικό τρόπο προσέγγισης που συχνά βάζει όρια και εμπόδια στον αυτοπροσδιορισμό και την αυτοδιάθεση των ηλικιωμένων. Οφείλουν και πρέπει να κινούνται προς την κατεύθυνση της υποβοήθησης της ομάδας στόχου έχοντας άποψη για τις μεθόδους, τις αξίες, τους στόχους των ωφελουμένων. Το ιδανικό σχήμα είναι ο συνδυασμός του αμοιβαίου συμφέροντος ηλικιωμένων και κοινότητας.
Σοβαρά υπόψη από τους σχεδιαστές των προγραμμάτων θα πρέπει να λαμβάνονται παράγοντες όπως το περιβάλλον, η κουλτούρα, ζητήματα αξιών και ηθικής των ηλικιωμένων που αποτελούν την ομάδα-στόχο. Σημαντικό ρόλο προς αυτή την κατεύθυνση θα μπορούσαν να παίξουν οι μη κυβερνητικές οργανώσεις που ασχολούνται με την τρίτη ηλικία αλλά και οργανώσεις ηλικιωμένων. Τέλος, σημαντική είναι η περαιτέρω αύξηση της γνώσης για την προώθηση υγείας και την επιτυχή γήρανση με μελέτες που θα πραγματοποιηθούν στην ομάδα των ηλικιωμένων αναπτύσσοντας συνδέσεις ανάμεσα στους ειδικούς και στους ίδιους τους αποδέκτες των ωφελημάτων (AGE, 2007α).

4. Το περιβάλλον
Το περιβάλλον που επηρεάζει θετικά την φυσική και νοητική εφεδρεία είναι εκείνο που επιτρέπει την ελεύθερη και ανεμπόδιστη πρόσβαση σε φίλους, σχέσεις, κοινωνικές υπηρεσίες και υποστηρικτικές, ενθαρρυντικές προς τους ηλικιωμένους κοινότητες (Walter και συν., 1999). Έχει βρεθεί ότι το περιβάλλον επιδρά στη λειτουργικότητα του ατόμου. Η ζωή μέσα σε ένα περιβάλλον χωρίς προκλήσεις και απαιτήσεις καταλήγει στην επιβράδυνση των λειτουργιών του εγκεφάλου (Slater, 2003).
Τόσο το εσωτερικό όσο και το εξωτερικό περιβάλλον επηρεάζει την ικανότητα των ηλικιωμένων ανθρώπων να παραμείνουν ενεργοί, να συμμετέχουν και να συνεισφέρουν στην κοινωνία. Σήμερα έχει γίνει κατανοητό ότι οι βελτιώσεις στο δομημένο περιβάλλον έχουν άμεση επίδραση στην ποιότητα ζωής των ίδιων αλλά και των οικογενειών τους.
Μελέτες για την σχέση μεταξύ κινητικότητας, σχεδιασμού, στέγασης, μεταφορικών μέσων από την μία πλευρά και υγεία, κοινωνική φροντίδα από την άλλη είναι πολύ λίγες. Τόσο ο τομέας της ιατρικής όσο και των κοινωνικών επιστημών αλλά και το ίδιο το κράτος οφείλουν να στραφούν στον τομέα της πρόληψης καθώς περισσότερες αποδείξεις μέσω ερευνητικών δεδομένων μπορούν να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής του γενικού πληθυσμού και ιδιαίτερα της ομάδας των ηλικιωμένων (AGE και συν., 2007).
4.1 Στέγαση
Πολλές από τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ηλικιωμένοι έχουν ως αίτιο το δομημένο περιβάλλον. Ο καλός σχεδιασμός για τους ηλικιωμένους θα αποβεί γενικά επωφελής για όλους μας. Μέσα από την επίτευξη του επιθυμητού επιπέδου στέγασης διευκολύνονται οι ηλικιωμένοι να συνεχίσουν να ζουν ανεξάρτητα κι έτσι να διατηρούν τις κοινωνικές επαφές μέσα στις κοινότητες (Walters και συν, 1999). Οι πολιτικές στέγασης θα πρέπει να δίνουν τη δυνατότητα στους ηλικιωμένους να επιλέξουν τον τύπο διαμονής (ανεξάρτητη κατοικία, ιδρυματική περίθαλψη) έτσι ώστε να επιτυγχάνεται η μεγιστοποίηση του ελέγχου που ασκούν στη ζωή τους ακόμη κι αν είναι σωματικά ή ψυχικά ευπαθείς. Με αυτό τον τρόπο βελτιώνεται η ποιότητα ζωής τους και παρατείνεται η μακροβιότητά τους. Ας μην ξεχνάμε ότι το σπίτι αποτελεί για τους περισσότερους ηλικιωμένους ένα σταθερό σημείο αναφοράς σ' ένα ωκεανό αλλαγών του έξω κόσμου (Slater, 2003).
4.2 Εξωτερικό περιβάλλον
Οι ηλικιωμένοι άνθρωποι κινούνται γύρω από την περιοχή της κατοικίας τους λιγότερο από τους νεότερους εξαιτίας της μη εργασιακής απασχόλησης. Παρ' όλα αυτά, συχνά η μειωμένη αυτή κινητικότητα δεν είναι εθελοντική αλλά προέρχεται από τους περιορισμούς του εξωτερικού περιβάλλοντος όπως οι ελλιπείς ή ακατάλληλες συγκοινωνίες, η έλλειψη πεζοδρόμησης, η έλλειψη χώρων πρασίνου για ξεκούραση και άσκηση, τα μη προσπελάσιμα κτίρια (AGE και συν., 2007).
4.3 Τεχνολογικό περιβάλλον
Η τεχνολογία παίζει έναν ουσιαστικό ρόλο στη βελτίωση του κοινωνικού και φυσικού περιβάλλοντος. Τα προϊόντα της μπορούν απαλύνουν τις αισθητηριακές και αντιληπτικές απώλειες και να αποζημιώσουν την απώλεια δύναμης και κινητικότητας. Άλλος ένας στόχος είναι να παράγουν ευκαιρίες για εργασία, ψυχαγωγία, μάθηση και κοινωνικές δραστηριότητες (Pinto και συν., 1997).
Η ανάπτυξη της τεχνολογίας επηρεάζει όλες τις εκφάνσεις της δημόσιας και ιδιωτικής ζωής. Οι ηλικιωμένοι χρειάζονται ενθάρρυνση και χρόνο προκειμένου να μπορέσουν να προσαρμοστούν στο νέο τεχνολογικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε. Η πρόκληση αυτή γίνεται πιο δύσκολη με την αύξηση της ηλικίας.
Από την πλευρά της, η κοινωνία της πληροφορικής θα πρέπει να υποστηρίξει περισσότερο την αυτονομία και την ανεξαρτησία μέσα από προϊόντα και υπηρεσίες όπως οι τηλεαγορές και οι τηλετραπεζικές συναλλαγές, έως τα «έξυπνα σπίτια» όπου ορισμένοι αυτόματοι μηχανισμοί αναπληρώνουν τις σωματικές αδυναμίες (Slater, 2003). Δεν πρέπει, επίσης, να λησμονούμε ότι η τεχνολογία είναι συχνά μη προσβάσιμη, μη αποδεκτή και οικονομικά απλησίαστη για τους ηλικιωμένους (AGE και συν., 2007).
4.4 Φυσικό περιβάλλον
Οι παγκόσμιες κλιματικές αλλαγές μπορούν να επηρεάσουν πολύ σημαντικά την υγεία των ηλικιωμένων. Η δυσκολία τους να προσαρμόζονται στις μεταβαλλόμενες καιρικές συνθήκες κυρίως η έκθεσή τους σε υψηλές καλοκαιρινές θερμοκρασίες τους κάνουν πιο ευάλωτους σε ασθένειες και αυξάνουν τα ποσοστά θνησιμότητας.
Τα ακραία καιρικά φαινόμενα και η δυσκολία των ηλικιωμένων να επιβιώσουν κάτω από συνθήκες υψηλού κινδύνου είναι άλλος ένας παράγοντας που επηρεάζει την ζωή αλλά και την υγειά των ηλικιωμένων. Επιπρόσθετα, η μόλυνση του περιβάλλοντος επηρεάζει την υγειά όλου του πληθυσμού. Οι ηλικιωμένοι όπως και τα παιδιά κινδυνεύουν περισσότερο να υποστούν άμεσα και καταλυτικά τις συνέπειες από την μόλυνση του αέρα (AGE και συν., 2007).
4.5 Πρόληψη τραυματισμών
Οι τραυματισμοί που έχουν συχνή αιτία τις πτώσεις είναι ο μεγαλύτερος παράγοντας απώλειας της λειτουργικότητας – περίπου το 1/3 των ατόμων άνω των 65 πέφτουν μια φορά το χρόνο. Κάθε 5 ώρες ένας ηλικιωμένος στην Ε.Ε. πεθαίνει ως αποτέλεσμα πτώσης με το ποσοστό των ηλικιωμένων άνω των 85 ετών που είναι πολύ πιθανό να πέσουν να ανεβαίνει στο 50%. Οι ηλικιωμένοι που ζουν σε κλειστά ιδρύματα έχουν τρεις φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να κάνουν πτώση (AGE, 2007α).
Ο φόβος των πτώσεων στους ηλικιωμένους πολύ συχνά προκαλεί την μείωση της κινητικότητάς τους και κατά συνέπεια, την κακή φυσική τους κατάσταση, την μείωση των γνωστικών ερεθισμάτων την παθητικότητα που, με την σειρά τους, καταλήγουν στη μείωση της αυτονομίας τους, την απομόνωση και την ασθένεια (Morris, 2005).
Οι περισσότεροι τραυματισμοί συμβαίνουν στο σπίτι. Τα καψίματα και τα ζεματίσματα, τα ατυχήματα στο δρόμο συγκροτούν μια μεγάλη αναλογία των υπόλοιπων τραυματισμών (Walters και συν., 1999). Μεγαλύτερο κίνδυνο σοβαρών τραυματισμό έχουν οι γυναίκες λόγω των προβλημάτων της οστεοπόρωσης και της μειωμένης μυϊκής δύναμης (AGE και συν., 2007).
Προκειμένου να αποφευχθούν οι πτώσεις απαιτείται η δημιουργία ενός ασφαλούς περιβάλλοντος εντός (πατώματα, σκάλες, έπιπλα, μπάνιο, κουζίνα, φωτισμός, πηγές θέρμανσης, μέσα επικοινωνίας) και εκτός του σπιτιού (μέσα μαζικής μεταφοράς, οι διαδρομές που συχνά χρησιμοποιεί ο ηλικιωμένος). Το περιβάλλον αυτό οφείλει να είναι απαλλαγμένο από εμπόδια και παγίδες. Τέλος πρέπει να διασφαλίζεται ο έλεγχος των παραγόντων της υγείας που μπορούν να επηρεάσουν την ισορροπία του ηλικιωμένου (προβλήματα όρασης, λήψη κάποιων φαρμάκων, αρθρίτιδα, ζαλάδα, ίλιγγος, κατάθλιψη κ.λπ.) (Morris, 2005).
Τα ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι οι πτώσεις μπορούν να μειωθούν σε ποσοστό 50% περίπου όταν υπάρχει αξιολόγηση που αφορά την άρση των κινδύνων και των εμποδίων που μπορούν να προκαλέσουν την πτώση.
Η προληπτική παρέμβαση που θα μείωνε τον κίνδυνο αυτό είναι η ανάπτυξη και χρήση από τους επαγγελματίες υγείας αλλά και τους φροντιστές απλών εύχρηστων αξιολογητικών εργαλείων τόσο για τον ίδιο τον ασθενή όσο και για το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει και κινείται (AGE και συν., 2007).
Στρατηγικές αντιμετώπισης
Σε επίπεδο Ε.Ε
o Εκστρατείες για την πρόληψη τραυματισμών
o Ανταλλαγή καλών πρακτικών μέσω ανάπτυξης οδηγών μοντέλων για την βελτίωση της ασφάλειας και των τραυματισμών
Σε εθνικό επίπεδο
o Προώθηση της φυσικής δραστηριότητας για αυτούς που βρίσκονται σε κίνδυνο για την βελτίωση της ισορροπίας τους και την μείωση της πιθανότητας πτώσης και τραυματισμών
o Η ανάπτυξη εθνικού σχεδιασμού για την πρόληψη των τραυματισμών που θα περιλαμβάνει εκπαίδευση, επιμόρφωση ηλικιωμένων, αντιπροσώπων της κοινότητας και επαγγελματιών υγείας
o Η ανάπτυξη προγραμμάτων οδικής ασφάλειας με επίκεντρο τους ηλικιωμένους για την μείωση των ατυχημάτων στους δρόμους.
Σε τοπικό επίπεδο
Η προσφορά αξιολόγησης ασφάλειας των σπιτιών των ηλικιωμένων και η διασφάλιση ότι οι ηλικιωμένοι θα πάρουν βοήθεια ώστε να προβούν στις κατάλληλες αλλαγές στο εσωτερικό και εξωτερικό του σπιτιού όταν αυτό είναι απαραίτητο για την ασφάλεια και την ευημερία τους
Η προσφορά κατάλληλων εκπαιδευτικών προγραμμάτων για τους ηλικιωμένους της κοινότητας ή των κλειστών μονάδων που θα έχουν αντίκτυπο στην καθημερινή τους ζωή και την αλλαγή των προσωπικών τους συμπεριφορών
Σε επίπεδο οργανώσεων
Δημιουργία ομάδων πρόληψης που μπορεί να καθοδηγείται από τους ίδιους τους ηλικιωμένους και θα παρέχει βοήθεια στην δική τους ηλικιακή ομάδα αλλά και σε άλλες.
Δημιουργία και διανομή φυλλαδίων με απλή και κατανοητή πληροφόρηση γύρω από το θέμα
Σε ατομικό επίπεδο
Η αναζήτηση πληροφόρησης για τους τρόπους αποφυγής των πτώσεων και των τραυματισμών
Η αντικειμενική αξιολόγηση της φυσική και κινητικής κατάστασης και η αναζήτηση βοήθειας όταν υπάρχει κίνδυνος για τραυματισμό
Προσαρμογή του περιβάλλοντος στις ανάγκες του προκύπτουν λόγω γήρανσης (AGE, 2007α).
5. Ηλικιωμένοι και δραστηριότητα
Οι άνθρωποι είναι γενετικά φτιαγμένοι έτσι ώστε να παραμένουν δραστήριοι σε όλη τους τη ζωή. Η έρευνα έδειξε ότι σε χώρες που υπάρχει υψηλός βαθμός δραστηριοποίησης στη μέση και τρίτη ηλικία υπάρχει μικρός αριθμός πασχόντων από Alzheimer (Friedland και συν. 2006). Παρόλο που η νεότητα χαρακτηρίζεται από τη διαρκή δημιουργία και διατήρηση των συνάψεων του εγκεφάλου, η νευρωνική ενεργοποίηση στους ηλικιωμένους μπορεί να δώσει σημαντικά οφέλη στην παραγωγή μεμβράνης και την παραγωγή β-αμυλοειδούς.
Παλαιότερα, είχαμε αποδεχτεί τη θεωρία της απόσυρσης (disengagement) που αντικαταστάθηκε από την επιλογή και την αναπλήρωση δραστηριοτήτων με άλλες. Μέσα από τις δραστηριότητες οι άνθρωποι οργανώνουν το χρόνο τους και συνδέονται με το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Μια κατηγοριοποίηση των δραστηριοτήτων θα μπορούσε σύμφωνα με τον Kelly να είναι: απαιτητικές, χαλαρωτικές, φυσικές, νοητικές, συνηθισμένες, σπάνιες-εξαιρετικές. Σύμφωνα με τον Kelly δεν υπάρχουν ειδικές δραστηριότητες για ηλικιωμένους αλλά ηλικιωμένοι επιλέγουν αυτές που τους ικανοποιούν.
Η δραστηριοποίηση του ηλικιωμένου συνδέεται με την υγεία και την ευημερία του. Ακόμη, η διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας μέσα από δραστηριότητες όπως κουίζ, παζλ μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αποτρέψει την απώλεια δεξιοτήτων. Εκτός αυτού, η αλληλεπίδραση με τους συμμετέχοντες και τους συντονιστές σε ομάδες αποτρέπει τη μοναξιά και δημιουργεί μια ζεστή κοινωνική ατμόσφαιρα (Tse, 2005). Η καλή υγεία συνδέεται επίσης με υψηλότερη πνευματική δραστηριότητα.
5.1 Η φυσική δραστηριότητα
Η φυσική δραστηριότητα καθυστερεί την επιδείνωση του επιπέδου υγείας και της επιβίωσης των ηλικιωμένων (Haveman-Nies και συν. 2003). Η μακροχρόνια φυσική δραστηριότητα είναι συνδεδεμένη με την αναβολή της αναπηρίας και την ανεξάρτητη διαβίωση στους ηλικιωμένους. Ακόμη και τα άτομα με χρόνιες ασθένειες μπορούν να βελτιώσουν τη φυσική τους λειτουργικότητα μέσω της γυμναστικής. Η άσκηση έχει δείξει ότι βελτιώνει τη δύναμη την αντοχή την ελαστικότητα την ισορροπία στους ηλικιωμένους ενήλικες. Η άσκηση και ο απλός δραστήριος τρόπος ζωής, π.χ., το περπάτημα το ποδήλατο, οι δραστηριότητες σπιτιού και τα σπορ αποτρέπει τη μείωση της φυσικής λειτουργικότητας ή την επιβραδύνει (Oswald και συν., 2006).
Η γυμναστική μπορεί επίσης να βελτιώσει τις λειτουργίες του οργανισμού. Ένα σχεδιασμένο πρόγραμμα κοινωνικών δραστηριοτήτων μαζί με ελαφριά φυσική άσκηση επιδρά θετικά στις λειτουργίες της μνήμης και του εγκεφάλου. Η συστηματική εκπαίδευση και ένα περιβάλλον μάθησης που προφέρει κίνητρα, όχι μόνο διευκολύνει την ανάπτυξη νέων συνάψεων μεταξύ των κυττάρων του εγκεφάλου, αλλά επίσης προωθεί την δημιουργία νέων νευρώνων στην ενήλικη ζωή (Oswald και συν., 2006).
Η μακροχρόνια άσκηση αυξάνει το μέγιστο της ικανότητας πρόσληψης οξυγόνου, τα επίπεδα τεστοστερόνης και της αναπτυξιακής ορμόνης και μέσω αυτού υποστηρίζει την εγκεφαλική λειτουργία. Μπορεί να μειώσει τους απαραίτητους νευρωνικούς πόρους για απλές γνωστικές απαιτήσεις. Η συμμετοχή σε καθημερινές κοινωνικές δραστηριότητες προωθεί τη φυσική και νοητική υγεία και, στο τέλος, την επιβίωση (Oswald και συν., 2006).
Τα πλεονεκτήματα της τακτικής φυσικής άσκησης αφορούν την πρόληψη της οστεοπόρωσης την μείωση της πιθανότητας για πτώσεις, την μείωση της νοσηρότητας από καρδιοαναπνευστικές ασθένειες. Η διατήρηση της υγείας και της φυσικής κατάστασης στους ηλικιωμένους είναι μία προτεραιότητα για την δημόσια υγεία.
Στρατηγικές αντιμετώπισης
Σε επίπεδο Ε.Ε
• Προώθηση διακρατικών διεπαγγελματικών συνεργασιών γύρω από θέμα που αφορούν την τρίτη ηλικία και την σωματική υγεία και άσκηση
• Η συνεργασία με Μ.Κ.Ο., με τοπικές και εθνικές αρχές για την ανάπτυξη και την υποστήριξη προγραμμάτων
• Ανταλλαγή καλών πρακτικών ανάμεσα στα κράτη μέλη με σκοπό την ανταλλαγή εμπειριών και το άνοιγμα καναλιών συνεργασίας
Σε εθνικό επίπεδο
Η προσφορά ευκαιριών για κατάλληλη, προσπελάσιμη ,ψυχαγωγική, φθηνή δραστηριότητα για τους ηλικιωμένους
Η ανάπτυξη ερευνητικών έργων ώστε να γίνει εκτίμησης των αποτελεσμάτων των προγραμμάτων άσκησης
Η προτεραιότητα των ηλικιωμένων ως ομάδα στόχου σε καμπάνιες προώθησης της σωματικής υγείας
Σε τοπικό επίπεδο
Η ανάπτυξη συνεργασίας με την εθνική κυβέρνηση για την ανάπτυξη κατάλληλων προγραμμάτων σωματικής δραστηριότητας για ηλικιωμένους ως μέσο πρόληψης πτώσεων και παροχής βοήθειας για την διατήρηση της καλής φυσικής κατάστασης των ηλικιωμένων
Οι τοπικές αρχές μπορούν να παρέχουν προγράμματα άσκησης στο σπίτι ή στην ευρύτερη κοινότητα για ηλικιωμένους
Να διασφαλίσουν ότι το εξωτερικό περιβάλλον όπου δραστηριοποιούνται οι ηλικιωμένοι είναι κατάλληλο ασφαλές και ευχάριστο.
Σε επίπεδο Μ.Κ.Ο.
Παροχή απλής πληροφόρησης μέσω φυλλαδίων για τα πλεονεκτήματα της άσκησης με παρουσίαση απλών ασκήσεων που μπορούν να γίνου εύκολα στο σπίτι ή στην κοινότητα και η προώθηση τους σε όσο το δυνατό μεγαλύτερο αριθμό ηλικιωμένων
Σε ατομικό επίπεδο
Αναζήτηση προγραμμάτων άσκησης στην κοινότητα
Διεκδίκηση προγραμμάτων προσαρμοσμένων στις ανάγκες της τρίτης ηλικίας
Αναζήτηση ιατρικής συμβουλής πριν την εμπλοκή σε προγράμματα φυσικής άσκησης (AGE, 2007α).
5.2 Εθελοντικές δραστηριότητες
Εκατομμύρια άνθρωποι συμπεριλαμβανομένων και των ηλικιωμένων συμμετέχουν σε εθελοντικές δραστηριότητες σε όλο τον κόσμο.
Πολλοί μη κερδοσκοπικοί φορείς επιβιώνουν εξαιτίας των καλών προθέσεων των εθελοντών κάθε ηλικίας. Ο εθελοντισμός δεν βοηθάει τους ηλικιωμένους μόνο διατηρώντας τους ενεργούς και δραστήριους αλλά τους παρέχει και την αίσθηση του νοήματος και της αξίας ένα ρόλο που τα προηγούμενα χρόνια είχε η πληρωμένη εργασία. Εκτός από τα παραπάνω, ο εθελοντισμός ισχυροποιεί την κοινωνική ενσωμάτωση, την συμμετοχή και την διατήρηση ηλικιωμένων στον κοινωνικό ιστό. Προκειμένου λοιπόν αν επιτευχθούν οι παραπάνω στόχοι, η αναγνώριση και η προώθηση του εθελοντισμού είναι σημαντική.
Στρατηγικές αντιμετώπισης
Σε επίπεδο Ε.Ε
o Η αναγνώριση και η προώθηση του εθελοντισμού και των διαγενεακών δραστηριοτήτων υπογραμμίζοντας την σημαντικότητα του εθελοντισμού για την κοινωνία στο σύνολό της.
o Υποστήριξη και ανάπτυξη εθελοντικών προγραμμάτων για ηλικιωμένους ως μέσο πρόληψης για την σωματική και ψυχική υγεία.
o Ανάπτυξη ερευνητικών προγραμμάτων ώστε οι κυβερνήσεις να αναγνωρίσουν και να επενδύσουν στον εθελοντισμό.
o Σε εθνικό επίπεδο
o Άρση των νομικών και τυπικών εμποδίων για την συμμετοχή των ηλικιωμένων σε εθελοντικές οργανώσεις και δραστηριότητες
o Υποστήριξη και προώθηση του εθελοντισμού
o Δημιουργία εθελοντικών προγραμμάτων με ανοιχτή και ελεύθερη συμμετοχή εθελοντών
o Η αναγνώριση του εθελοντισμού στον τομέα της επίσημης και ανεπίσημης εκπαίδευσης και σε τομείς όπως η κοινωνική φροντίδα υγείας.
o Σε τοπικό επίπεδο
o Υποστήριξη οργανώσεων και ανάπτυξη προγραμμάτων που ενθαρρύνουν τους πολίτες να παραμείνουν ενεργοί στην κοινωνία ως εθελοντές.
o Προώθηση του εθελοντισμού ως μίας αμοιβαίας επικερδούς εμπειρίας μεταξύ των εθελοντών και των ευνοούμενων
Σε επίπεδο Μ.Κ.Ο.
o Συνεργασία με εθνικούς και τοπικούς φορείς για την αναγνώριση και τα πλεονεκτήματα του εθελοντισμού
o Η συνεργασία με την κοινότητα σε εθελοντικά προγράμματα υπέρ των ηλικιωμένων πολιτών
o Ευαισθητοποίηση και κοινωνικός διάλογος μεταξύ των ηλικιωμένων εθελοντών και νεότερων ηλικιακά ομάδων
Σε ατομικό επίπεδο
o Η εμπλοκή και η εμπειρία της εθελοντικής εργασίας έτσι ώστε κάθε πολίτης να συμμετέχει στην κοινωνία ως ενεργό μέλος συνεισφέροντας με την δική του εμπειρία και γνώση ,δίνοντας σε άλλους βοήθεια ενώ παράλληλα ενισχύει την υγεία και την λειτουργικότητα του (AGE, 2007α).
5.3 Ψυχαγωγικές δραστηριότητες
Οι ψυχαγωγικές δραστηριότητες είναι πηγή χαρά και ικανοποίησης για όλες τις ηλικιακές ομάδες. Κυριαρχεί μια στρεβλή πεποίθηση πως με το πέρασμα των χρόνων οι άνθρωποι δεν έχουν την ανάγκη να συμμετέχουν σε τέτοιας μορφής δράση. Η αλήθεια όμως είναι πως είναι λίγα τα προγράμματα που προσαρμόζουν το ρεπερτόριο τους στις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα αυτής της ηλικιακής ομάδας. Όταν αυτό συμβαίνει τα αποτελέσματα είναι κάτι παραπάνω από θετικά, ενώ είναι πολλές οι φορές που μπορούν να λειτουργήσουν ακόμα και θεραπευτικά.
Η συμμετοχή σε προγράμματα ψυχαγωγικού χαρακτήρα μπορεί να βοηθήσει στην αύξηση της κοινωνικότητας των ηλικιωμένων στην άρση της απομόνωσης στην καταπολέμηση της μοναξιάς και του πένθους που συχνά βιώνουν οι άνθρωποι αυτής της ηλικίας. Οι χορωδίες των πολιτιστικών συλλόγων, των Κ.Α.Π.Η., αλλά και των εκκλησιαστικών ενοριών έχουν δείξει πως οι ηλικιωμένοι μπορούν να λειτουργήσουν ομαδικά και να παράγουν σημαντική δουλειά και στο χώρο της τέχνης και της διατήρησης της παράδοσης.
Δραστηριότητες με νόημα, με σεβασμό στις αξίες και την κουλτούρα, προσαρμοσμένες στα ενδιαφέροντα και στις ικανότητες των ηλικιωμένων γίνονται πηγή χαράς και ικανοποίησης για τους ίδιους, τους συντονιστές, την οικογένεια και την ευρύτερη κοινότητα.
Οι δομές ανοικτής περίθαλψης καθώς και τα προγράμματα του κοινωνικού τουρισμού δίνουν την ευκαιρία στους ηλικιωμένους να ταξιδέψουν με την συντροφιά συνομηλίκων με ασφαλές και βοηθητικό τρόπο.
Τα εκπτωτικά κουπόνια του Οργανισμού Εργατικής Εστίας για διάφορα θεάματα δίνουν την ευκαιρία στους ηλικιωμένους να επισκεφτούν θεατρικές παραστάσεις με χαμηλό κόστος, διατηρώντας έτσι την κοινωνικότητα τους, προλαμβάνοντας φαινόμενα απομόνωσης και απόσυρσης, διατηρώντας την καλή ψυχική διάθεση και την λειτουργικότητα τους.
.
ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ
Βασικό δικαίωμα των ηλικιωμένων, όπως και όλων των πολιτών, είναι το δικαίωμα στην ψυχαγωγία και είναι απαραίτητο να εξασφαλίζεται η ίση πρόσβαση σε όλους τους πολίτες ανεξάρτητα από την ηλικία και την κοινωνική τους κατάσταση. Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να ενθαρρύνουν την συμμετοχή των ηλικιωμένων σε πολιτιστικές και κοινωνικές δραστηριότητες λαμβάνοντας μέτρα που θα τους εξασφαλίζουν προσπελάσιμη (από άποψη φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος και συγκοινωνιών), οικονομικά προσιτή, και ποικίλη παροχή τέτοιων δραστηριοτήτων. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στις πιο ευάλωτες ομάδες των ηλικιωμένων με εκπτώσεις και περαιτέρω διευκολύνσεις (AGE, 2007γ).

6. Προώθηση ενός υγιεινού τρόπου ζωής
Ο υγιεινός τρόπος ζωής όπως παρουσιάζεται από τον Walter και τους συνεργάτες του (1999) συνδέεται με: α) χρήση ή μη φαρμακευτικών σκευασμάτων, β) το κάπνισμα, γ) τη χρήση αλκοόλ και, δ) τις διατροφικές συνήθειες.
Βελτιώσεις στις συνήθειες ή τις συνθήκες που αναδεικνύουν τους υγιεινούς τρόπους ζωής, μπορούν να κατευθυνθούν στο γενικό πληθυσμό ή σε συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες. Γενικά μια αλλαγή προς έναν υγιεινό τρόπο ζωής είναι περισσότερο αποτελεσματική για την αντιμετώπιση των ασθενειών και της αναπηρίας όταν γίνεται νωρίς στη ζωή και συνεχίζεται στις μεγάλες ηλικίες. Αυτό δεν σημαίνει ότι και οι αλλαγές προς ένα περισσότερο υγιεινό τρόπο ζωής σε μεγαλύτερες ηλικίες δεν είναι επίσης αποδοτικές (Haveman-Nies και συν. 2003).
6.1Διατροφή
Υπάρχει μια έλλειψη ερευνητικών δεδομένων για τις ακριβείς διατροφικές ανάγκες των ηλικιωμένων. Η Ε.Ε. γνωρίζοντας το πρόβλημα έχει αναπτύξει μια σειρά ερευνών και προγραμμάτων προς αυτή την κατεύθυνση αλλά περισσότερα μπορούν να γίνουν ακόμα προκειμένου να υπάρξει μεγαλύτερη κατανόηση των διατροφικών αναγκών αυτής της ηλικιακής ομάδας.
Είναι αλήθεια πως συχνά οι ηλικιωμένοι δεν εντάσσονται στις ομάδες στόχου
των εκστρατειών για θέματα δημόσιας υγείας γενικά και διατροφής πιο ειδικά (AGE, 2007α). Παρ' όλα αυτά είναι γενικά αποδεκτό ότι η διατροφή παίζει κεντρικό ρόλο στην υγεία των ηλικιωμένων για το λόγο αυτό θα συζητηθούν αναλυτικά οι παράγοντες που την επηρεάζουν. Αυτοί είναι κοινωνικοί και οργανικοί:

Ψυχολογικοί παράγοντες
Η μοναξιά, η απομόνωση
Η κατάθλιψη
Το ακατάλληλο περιβάλλον
Κοινωνικοί παράγοντες που επηρεάζουν την διατροφή στους ηλικιωμένους:
Η οικονομική ανέχεια
Περιορισμός της μετακίνησης
Δυσκολία στην προετοιμασία φαγητού
Λανθασμένες αντιλήψεις και προτιμήσεις σχετικά με την διατροφή
Οργανικοί παράγοντες που επηρεάζουν την διατροφή στους ηλικιωμένους
Χρόνια νοσήματα
Κακή κατάσταση των δοντιών
Αναγκαστική τήρηση ειδικών διαιτολογίων λόγω ασθένειας
Λήψη πολλών φαρμακευτικών σκευασμάτων που επηρεάζουν την γεύση και την όρεξη
Μειωμένη όσφρηση και γεύση και όρασης εξαιτίας της ηλικίας
Οι επιπτώσεις της κακής διατροφής
Στο ανοσοποιητικό σύστημα
Στο γαστρεντερικό σύστημα
Στο κυκλοφορικό σύστημα
Στο αναπνευστικό σύστημα
Στην επούλωση των τραυμάτων
Στην διανοητική λειτουργία
Το διαιτολογικό πρόγραμμα των ηλικιωμένων
Η δίαιτα των ηλικιωμένων σε ποσότητα και ποιότητα δεν πρέπει να διαφοροποιείται από των υπολοίπων ομάδων πληθυσμού.
Οι βασικές αρχές που πρέπει να τηρούνται είναι οι εξής:
• Η προσλαμβανόμενη τροφή να εξασφαλίζει το απαιτούμενο ποσό θερμίδων και τις απαραίτητες βασικές θρεπτικές ουσίες
• Η περιεκτικότητα της προσλαμβανόμενης τροφής σε λίπος πρέπει να είναι ελεγχόμενη και να αντιστοιχεί στο 25% - 30% των προσλαμβανόμενων θερμίδων
• Η ημερησία πρόσληψη υγρών πρέπει να ανέρχεται σε ποσότητα τουλάχιστον 2000 ml
• Η κατανάλωση αφεψημάτων που παρουσιάζουν διεγερτικές ιδιότητες είναι επιτρεπτή με μέτρο
• Η κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών σε μικρές ποσότητες είναι επιτρεπτή, όχι άνω των 60 ml ανά 24ωρο
• Προσοχή στην κατανάλωση αλατιού όχι όμως στον αυστηρό περιορισμό του ιδιαίτερα τους θερινούς μήνες
• Συνιστάται η κατανάλωση τροφών πλούσιων σε φυτικές ίνες
• Κατανάλωση τροφών με ειδική επεξεργασία όταν υπάρχει πρόβλημα μάσησης (Δαρδαβέσης, 1999)

Στρατηγικές αντιμετώπισης
Σε επίπεδο Ε.Ε.:
• Υιοθέτηση στρατηγικού σχεδιασμού για τη διατροφή σε επίπεδο ΕΕ ως τμήμα των ενεργειών που θα προταθούν ως απάντηση στην πρόληψη εξαιτίας της δημογραφικής αλλαγής
• Οργάνωση εκστρατειών βασισμένων σε ερευνητικά προγράμματα ώστε να αυξηθεί η γνώση των παραγωγών τροφίμων, των διανομών και των πελατειακών ομάδων, των επαγγελματιών υγείας καθώς και των κρατικών αρχών πάνω στις συγκεκριμένες ανάγκες των ηλικιωμένων. Οι εκστρατείες πρέπει να συμβουλεύονται τους εκπροσώπους των ηλικιωμένων ώστε να είναι πιο σχετικές με την ομάδα-στόχο.
• Προώθηση της υγιεινής διατροφής και ένταξή της στις πολιτικές της Ε.Ε.
Σε εθνικό επίπεδο:
• Η δημιουργία συμβουλευτικού σώματος το οποίο θα εισηγείται συστάσεις στους ηλικιωμένους και τους φροντιστές για θέματα διατροφής
• Ένταξη εξετάσεων για θέματα διατροφής και δίαιτας στους κοινούς ιατρικούς ελέγχους (check-up) των ηλικιωμένων
• Η ανάπτυξη διατροφικών προγραμμάτων για ηλικιωμένων που ζουν σε ιδρύματα και λαμβάνουν προνοιακή φροντίδα βασισμένα στις διαιτητικές ανάγκες και προτιμήσεις των ίδιων
• Η προσφορά οικονομικής βοήθειας στους ηλικιωμένους με χαμηλό εισόδημα ώστε να είναι σε θέση να αγοράσουν υγιεινή τροφή
• Η εξασφάλιση ότι όλες οι τροφές που βρίσκονται στην αγορά είναι σωστά τυποποιημένες και συσκευασμένες σύμφωνα με τα πρότυπα της δημόσιας υγείας
• Η προσφορά κινήτρων στη βιομηχανία τροφίμων ώστε να παράγουν καλή ποιότητα τροφών προσαρμοσμένων στις ανάγκες των ηλικιωμένων σε λογικό κόστος
Σε τοπικό επίπεδο:
• Προώθηση τοπικών ενεργειών για την ενθάρρυνση υγιεινής διατροφής στους ηλικιωμένους μέσω, για παράδειγμα, προγραμμάτων παροχής γευμάτων για τους αδύναμους και τους ηλικιωμένους με μειωμένη κινητικότητα που ζουν στο σπίτι
• Προώθηση και υποστήριξη των τοπικών εθελοντικών ομάδων που έχουν στόχο την παροχή γευμάτων στους ηλικιωμένους της κοινότητας
Σε επίπεδο οργανώσεων:
• Εκπαίδευση εθελοντικών ομάδων για επιμόρφωση των ηλικιωμένων σε θέματα διατροφής ώστε να τους βοηθήσουν να προετοιμάζουν και να μαγειρεύουν υγιεινά γεύματα στο σπίτι
• Δημιουργία υποστηρικτικών ομάδων μεταξύ των ηλικιωμένων που θα βοηθούν την κοινωνικοποίηση μέσω της παροχής γευμάτων
Σε ατομικό επίπεδο:
• Οι ηλικιωμένοι πολίτες πρέπει να αναζητούν συμβουλές από τους γιατρούς και την τοπική κοινότητα για θέματα υγιεινής διατροφής (AGE, 2007α).
6.2 Κατάχρηση ουσιών (αλκοόλ-κάπνισμα)
Η κατάχρηση ουσιών είναι η προβληματική χρήση οινοπνεύματος, καπνού και ναρκωτικών. Σήμερα η πιο συνηθισμένη κατάχρηση στους ηλικιωμένους είναι η χρήση οινοπνεύματος και καπνού. Εάν και υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι η χρήση αλκοόλ μειώνεται με την πάροδο της ηλικίας, η έρευνα έχει δείξει ότι οι ηλικιωμένοι σήμερα, και πιο ειδικά οι ηλικιωμένες γυναίκες, πίνουν περισσότερο από τις προηγούμενες γενιές κι αυτό είναι ένα γεγονός που συχνά μένει ελλιπώς ερευνημένο και διαγνωσμένο. Η έρευνα έχει δείξει επίσης ότι η διακοπή του τσιγάρου σε οποιαδήποτε ηλικία έχει θετικά αποτελέσματα. Στους ηλικιωμένους καπνιστές αφορά στο άμεσο πλεονέκτημα από τη μείωση του κινδύνου από στεφανιαίες καρδιακές νόσους και πνευμονικές λοιμώξεις.
Στρατηγικές Ε.Ε.:
• Έως τώρα, οι εκστρατείες για την κατάχρηση ουσιών απευθύνονταν σε νέους. Αναγκαία καθίσταται πλέον η επαναστόχευση στην ομάδα των ηλικιωμένων.
• Διεξαγωγή ερευνητικών προγραμμάτων για τα αποτελέσματα της κατάχρηση ουσιών στην τρίτη ηλικία.
• Προώθηση προγραμμάτων που θα διασφαλίζουν την ομαλή μετάβαση στη συνταξιοδότηση για την καταπολέμηση της μοναξιάς και της κατάθλιψης
Στρατηγικές αντιμετώπισης
Εθνικό επίπεδο:
• Δημιουργία εθνικών εκστρατειών πληροφόρησης από τα ΜΜΕ για το κάπνισμα και τη χρήση ουσιών
• Παροχή δωρεάν τηλεφωνικής γραμμής βοήθειας με εξειδικευμένο προσωπικό που να μπορεί να βοηθήσει την πρόσβαση των ηλικιωμένων στην πληροφόρηση
Τοπικό επίπεδο:
• Δημιουργία υποστηρικτικών ομάδων ηλικιωμένων με προβλήματα κατάχρησης
• Προώθηση εκπαίδευσης σε επαγγελματίες υγείας πάνω στο θέμα της κατάχρησης στη συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα
Επίπεδο Μ.Κ.Ο.:
• Η ανάπτυξη γνώσης μέσω εκστρατειών ώστε να βοηθήσει την εθνική και τοπική εξουσία να αντιμετωπίσει αυτή την «κρυφή αόρατη επιδημία» που συνεχώς αναπτύσσεται
• Η εμπλοκή σε δραστηριότητες σε τοπικό επίπεδο με υποστηρικτικές ομάδες που θα κατευθύνονται από τοπικές κοινωνικές υπηρεσίες υγείας
Σε ατομικό επίπεδο:
• Η αναγνώριση της ύπαρξης του προβλήματος που αφορά κάθε ηλικία και η κατανόηση της αιτίας πίσω από το πρόβλημα που συχνά συνδέεται με τα σωματικά, κοινωνικά, ψυχολογικά προβλήματα υγείας
• Ενεργή συμμετοχή στην κοινότητα και αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας ή ομάδων αλληλοϋποστήριξης (AGE, 2007α).
6.3 Η χρήση φαρμάκων
Η χρήση των φαρμακευτικών σκευασμάτων αυξάνεται με την αύξηση της ηλικίας. Οι ηλικιωμένοι, οι συγγενείς και οι επαγγελματίες υγείας πρέπει να γνωρίζουν την τις επιπτώσεις της ακατάλληλης χρήσης, της κατάχρησης αλλά και τους κινδύνους της αλληλεπίδρασης με άλλα φάρμακα. Γι' αυτό είναι σημαντικό να παρέχεται εύκολη προσβάσιμη και έγκυρη πληροφόρηση για τα φάρμακα και την χρήση τους από τους ηλικιωμένους.
Την ίδια στιγμή η βιομηχανία φαρμάκων πρέπει να συνεργαστεί με τη κοινωνία για την ενθάρρυνση των φαρμακευτικών τεστ σε ηλικιωμένους. Γενικά τα φάρμακα που χρησιμοποιούν οι ηλικιωμένοι δεν έχουν δοκιμαστεί στην δική τους ηλικιακή ομάδα και δεν έχουν λάβει υπόψη τους το φύλο τους.
Η πολυφαρμακία είναι ένα σοβαρό θέμα που απασχολεί τόσο την επιστημονική κοινότητα όσο και την πολιτεία. Είναι γνωστό άλλωστε ότι όσα περισσότερα φάρμακα χρησιμοποιεί ένας ηλικιωμένος τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα αλληλεπίδρασης με άλλα φάρμακα. ΄Έρευνες έχουν δείξει τι υπάρχει μία κατάχρησης ψυχοτρόπων και ναρκωτικών ουσιών ακόμα και όταν δεν είναι αναγκαίο.

Στρατηγικές αντιμετώπισης
Σε επίπεδο Ε.Ε.
• Η Ε.Ε. πρέπει να δώσει προτεραιότητα στην έρευνα για την χρήση των φαρμάκων σε αυτή την ηλικιακή ομάδα
• Η ανάπτυξη εκστρατειών και η παροχή εκπαιδευτικού υλικού στο ιατρικό κοινό ώστε να προωθείτε η κατάλληλη χρήση φαρμάκων στους ηλικιωμένους
• Η ενεργοποίηση της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας για την αξιολόγηση των φαρμακευτικών προϊόντων
• Η ανάπτυξη προγραμμάτων με σκοπό την παροχή γνώσης στο κοινό

Εθνικό Επίπεδο

• Εκστρατείες ενημέρωσης επαγγελματιών υγείας με παροχή εκπαιδευτικού υλικού
• Η εξασφάλιση ότι οι ηλικιωμένοι και οι φροντιστές τους μπορούν να έχουν κατανοητή ανεξάρτητη, έγκυρη, αξιόπιστη πληροφόρηση από δημόσιες πηγές, οικογενειακούς γιατρούς κλπ
• Εκστρατείες στα ΜΜΕ γύρω από το θέμα
• Γραμμή βοήθειας από το τηλέφωνο που θα δίνει έγκυρη πληροφόρηση

Σε τοπικό επίπεδο
• Η προσφορά εκπαιδευτικών προγραμμάτων σε για την χρήση των φαρμάκων σε προσωπικό που παρέχει φροντίδα σε ηλικιωμένους.
• Η υποστήριξη συνεργασιών μεταξύ τοπικών αρχών και τοπικών επαγγελματιών υγείας και οργανώσεων ηλικιωμένων ώστε να διαχέεται η πληροφορία

Σε επίπεδο οργανώσεων
• Η συμμετοχή σε εθνικά και τοπικά προγράμματα πληροφόρησης με ξεχωριστή προσοχή σε αυτούς που είναι δύσκολο να φτάσει η πληροφόρηση(κάτοικοι απομακρυσμένων, υποβαθμισμένων περιοχών)
• Προγράμματα εκπαίδευσης ηλικιωμένων και φροντιστών για την επικοινωνία τους με το γιατρό και τον φαρμακοποιό ώστε να έχουν άμεση και έγκυρη πληροφόρηση

Ατομικό επίπεδο
• Οι ηλικιωμένοι πρέπει να αναζητούν επαγγελματική βοήθεια ιδιαίτερα όταν τους συνταγογραφούνται πολλά φάρμακα και να ελέγχουν τακτικά αν κάποια από τα φάρμακα που παίρνουν δεν είναι απαραίτητα
• Άμεση αναφορά στο γιατρό για παρενέργειες που πιθανά παρουσιάζονται από την χρήση των φαρμάκων (AGE, 2007α).

7. Ψυχική και πνευματική υγεία
Η διάκριση πνεύματος και σώματος γίνεται για πρώτη φορά τον 17ο αιώνα από τον φιλόσοφο Rene Descartes. Τους επόμενους αιώνες το σώμα ήταν κομμάτι του ενδιαφέροντος των ιατρών και το πνεύμα αφορούσε την οργανωμένη θρησκεία.
Με την πάροδο του χρόνου η κατανόηση για το νου και το σώμα έχει εξελιχθεί σημαντικά. Τώρα αναγνωρίζουμε τον σημαντικό ρόλο που τόσο η φυσική όσο και η πνευματική υγεία παίζουν στο σχηματισμό μιας ολιστικής ευζωίας καθώς και η εκτίμηση μιας μεγάλης γκάμας επαγγελμάτων υγείας που ασχολούνται με την εξασφάλιση αυτής της ευζωίας (Centers for Disease Control & Prevention Alzheimer's Association, 2007).
Στους ηλικιωμένους μπορούν να παρουσιαστούν διάφορες ψυχολογικές διαταραχές οι οποίες συχνά είναι συμπτώματα άλλων σωματικών ασθενειών. Η συνεργασία του παθολόγου ιατρού με άλλες ειδικότητες και αντίστροφα είναι απαραίτητη ώστε να ελέγχονται τα συμπτώματα αυτά. Με τον τρόπο αυτό μπορεί να διατηρείται τόσο η ψυχική υγεία των ηλικιωμένων σε καλή κατάσταση και να συντηρείται μια ικανοποιητική ποιότητα ζωής (Ευκλείδη, 1999).
Όταν μελετά κανείς θέματα που αφορούν την πνευματική και ψυχική υγεία κατανοεί εύκολα ότι πρέπει να λαμβάνει υπόψη του μια σειρά παραγόντων που τις διασφαλίζουν ή τις επηρεάζουν. Οι παράγοντες αυτοί μπορεί να είναι περιβαλλοντικοί, ψυχολογικοί, κοινωνικοί.
Κινούμενοι σε αυτό το πνεύμα επιλέγουμε να παρουσιάσουμε τα κυριότερα θέματα που αφορούν την ψυχική και πνευματική υγεία των ηλικιωμένων όπως η γνωστική έκπτωση και η κατάθλιψη εξετάζοντας παράλληλα και τις παραμέτρους που τα επηρεάζουν όπως ο κοινωνικός αποκλεισμός και η απομόνωση.

7.1 Καταπολέμηση κοινωνικών ανισοτήτων-αποκλεισμός
Μια από τις συνέπειες της επέκτασης του προσδόκιμου ζωής αναφέρεται στις προκαταλήψεις και στις διακρίσεις κατά των ηλικιωμένων ατόμων. Σε αυτές δόθηκε ο όρος ηλικισμός (μετάφραση του αγγλικού agism).
Είναι αξιοπρόσεκτο ότι ακόμα και η ίδια η επιστημονική κοινότητα που ασχολείται με τους ηλικιωμένους αδυνατεί πολλές φορές να σταθεί αντικειμενικά απέναντι τους και να τους αντιμετωπίσει ισότιμα με τις άλλες ηλικιακές ομάδες. Έτσι τα τελευταία χρόνια γινόμαστε ολοένα και πιο προσεκτικοί τόσο μελετώντας τις επιστημονικές θεωρίες όσο και τα αποτελέσματα των ερευνών αφού συχνά είναι επηρεασμένες από τα αρνητικά στερεότυπα και τις ιδέες που επικρατούν στη δική μας κουλτούρα (Vanda, 2008).
Ελληνικά έγκυρα λεξικά περιέχουν για το γήρας χαρακτηρισμούς όπως περίοδος παρακμής του ανθρώπινου οργανισμού, εξασθένηση, εξάντληση ή παρακμή. Το γήρας θεωρείται συχνά ασθένεια ή αποτέλεσμα εκφυλιστικής λειτουργίας και αναλύεται με ιατρικούς ή βιολογικούς όρους (Χουσιάδας, 1999).

Πέντε βασικά στερεότυπα που επικρατούν για τους ηλικιωμένους
i. Οι ηλικιωμένοι είναι γενικά αδύναμοι και έχουν κακή υγεία
ii. Έχουν σύγχυση και πάσχουν από άνοια
iii. Είναι κατά το πλείστον απομονωμένοι και νιώθουν μοναξιά
iv. Είναι φτωχοί, μη παραγωγικοί και επιβαρύνουν οικονομικά την κοινωνία
v. Είναι σεξουαλικά αδρανείς και ψυχροί (Slater, 2003)

Και ακόμα απόψεις όπως:
1. Το τραύμα της συνταξιοδότησης: Που σημαίνει ότι όλοι οι άνθρωποι από την στιγμή που παύουν να βρίσκονται στην παραγωγική διαδικασία θα εμφανίσουν πλήξη, φτωχή διατροφή, και μοναξιά. ένας μύθος που για πολλά χρόνια ήταν αποδεκτός και από τους κοινωνικούς επιστήμονες και σήμερα υποστηρίζεται ότι αφορά μόνο μια μικρή μειονότητα ηλικιωμένων
2. Η ιστορία της περιφρόνησης των αδυνάτων: Όπου στην δυτική κουλτούρα η νεότητα εξιδανικεύεται και οποιοσδήποτε δεν συμμετέχει στην παραγωγική διαδικασία περιφρονείται όπως οι ανάπηροι αλλά και οι ηλικιωμένοι
3. Η αξιολόγηση των ηλικιωμένων από μεσήλικες: Μελετάμε και αξιολογούμε τους ηλικιωμένους με τις αξίες και τις πεποιθήσεις της μέσης ηλικίας, καθώς είναι προφανές ότι οι ηλικιωμένοι λειτουργούν με ένα τελείως διαφορετικό σύστημα αξιών

Θεωρίες που εξηγούν την εμπειρία της γήρανσης:
o Παθολογικό μοντέλο: το μοντέλο αυτό αντιμετωπίζει την γήρανση σαν ασθένεια έτσι ακόμα και υγιείς ηλικιωμένοι με θετικές συμπεριφορές αντιμετωπίζονται σαν ψυχολογικά διαταραγμένοι.
o Μοντέλο δραστηριότητας: το μοντέλο θεωρεί ότι η φυσική και κοινωνική δραστηριότητα είναι τόσο σημαντική που η απουσία της θεωρείτε προβληματική
o Μοντέλο συνέχειας: το μοντέλο θεωρεί δεδομένο πως οι ηλικιωμένοι θα συνεχίσουν τον τρόπο ζωής που έκαναν ως μεσήλικες και αν δεν μπορούν να αντεπεξέλθουν θα ζουν σε ένα καθεστώς απογοήτευσης.
o Αναπτυξιακό μοντέλο: το μοντέλο υποστηρίζει ότι η ταυτότητα αναπτύσσεται και αλλάζει θετικά καθώς οι άνθρωποι μεγαλώνουν
o Το μοντέλο της γηραιής μάσκας: το μοντέλο υποστηρίζει ότι υπάρχει μια συνεχώς αυξανόμενη απόσταση μεταξύ του εσωτερικού εαυτού και του σώματος που μέρα με την μέρα γερνά (Vanda, 2008).
Η πραγματικότητα για τη ζωή των ηλικιωμένων περιγράφεται όμως διαφορετικά από άλλους επιστήμονες ως περίοδος φυσικής δραστηριότητας, συνεχιζόμενης εκπαίδευσης και ευχάριστων κοινωνικών σχέσεων αφού μεγάλα τμήματα πληθυσμού παραμένουν υγιή, δεν δείχνουν κάμψη των ικανοτήτων τους σε πολύ προχωρημένες ηλικίες. Σε έρευνες αποδείχθηκε ακόμη και η αύξηση των επιδόσεών τους εξαιτίας ευνοϊκών συνθηκών ζωής ή προγραμματισμένης παρέμβασης. Η διεθνής ομοσπονδία γεροντολογίας βασισμένη σε ερευνητικά δεδομένα έδειξε: α) ότι είναι δυνατή η κοινωνική ενσωμάτωση των ηλικιωμένων, β) ότι είναι δυνατή η εξισορρόπηση εκφυλιστικών λειτουργιών γήρανσης και, γ) ότι με ποικίλους τρόπους οι ηλικιωμένοι είναι δυνατόν να συμμετάσχουν στην αναπτυξιακή διαδικασία αντί να παραμένουν δέκτες κοινωνικών παροχών. Οι επιστήμονες είναι ανάγκη να είναι προσεκτικοί όταν ερευνούν την προχωρημένη ηλικία όσο και εκείνοι που ασχολούνται με θέματα άλλων διακρίσεων (φυλετικών, αναπηρίας κ.λπ.) (Χουσιάδας, 1999).
Τα πορίσματα των ερευνών έρχονται να διαψεύσουν τα στερεότυπα της κοινωνίας σχετικά με τα γεράματα και την τρίτη ηλικία. Αν μάλιστα υπάρξει σωστή ενημέρωση, πολλά ηλικιωμένα άτομα θα μπορούν να βλέπουν το μέλλον με αισιοδοξία. Η λεγόμενη τρίτη ηλικία δεν μπορεί να μελετηθεί ως ενιαία μονάδα και δεν είναι δυνατόν να προχωρούμε διαρκώς σε γενικεύσεις όταν μιλάμε για τους ηλικιωμένους (Slater, 2003).
Ο αποκλεισμός αντιπροσωπεύει ένα χρήσιμο μέσο της εξερεύνησης της κατάστασης των ηλικιωμένων σε περιβαλλοντικά πλαίσια. Ο κοινωνικός αποκλεισμός στην τρίτη ηλικία θεωρητικοποίεται ως ένα πολυδιάστατο φαινόμενο που αποτελείται από αποκλεισμό από τους υλικούς πόρους, από τις κοινωνικές σχέσεις, από τις δραστηριότητες του πολίτη, από βασικές υπηρεσίες και από τη γειτονιά (Scharf και συν., 2005 AGE, 2007 γ).
Οι ηλικιωμένοι αντιμετωπίζουν κοινωνικό αποκλεισμό σε μια μορφή τουλάχιστον. Ο πολλαπλός κοινωνικός αποκλεισμός συσχετιζόταν σημαντικά με την καταγωγή, το μορφωτικό επίπεδο, την ιδιοκτησία σπιτιού, την κατάσταση της υγείας τους όπως την βλέπουν οι ίδιοι και την ποιότητα ζωής (Scharf και συν., 2005).
Η έρευνα δείχνει ότι οι κοινωνικές μειονεξίες αποτελούν τους πιο σημαντικούς παράγοντες στην υγεία στην τρίτη ηλικία και τα μέτρα για τη μείωση των αποτελεσμάτων στις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες είναι τα πιο αποτελεσματικά στην βελτίωση της υγείας σε όλους τους τομείς. Για το λόγο αυτό είναι το κύριο τμήμα κάθε στρατηγικής προαγωγής υγείας. Οι περισσότερο μειονεκτούντες ηλικιωμένοι έχουν ανάγκη της συστηματικής στόχευσης για όλες τις ενέργειες με σκοπό τη διασφάλιση ότι ευεργετούνται από τις προσφερόμενες παρεμβάσεις καθώς οι περισσότερο προνομιούχοι άνθρωποι είναι αυτοί που συνήθως να χρησιμοποιήσουν τις προσεγγίσεις αυτές (Walter και συν., 1999)
7.2 Πρόληψη κοινωνικής απομόνωσης
Εξαιτίας διαφορετικών λόγων, κάποιοι υπερήλικες μπορεί να απομονωθούν κοινωνικά. Η παρατεταμένη κοινωνική απομόνωση οδηγεί σε μια ψυχική και σωματική επιβάρυνση. Αυτή μπορεί να περιλαμβάνει υπερβολικές αντιδράσεις σε σωματικές ασθένειες ή τον πόνο, ή σε μια μείωση της προσαρμοστικότητας. Σε σοβαρές περιπτώσεις, ο ηλικιωμένος εμφανίζει συμπτώματα κατάθλιψης, και μπορεί ακόμη να επιδείξει αυτοκτονικές ιδέες και συμπεριφορές (Department of Health, 2006).
Παράγοντες που ενισχύουν την κοινωνική απομόνωση:
• υγεία
• προσωπικοί παράγοντες
• οικογενειακοί παράγοντες
• περιβαλλοντικοί παράγοντες (Department of Health, 2006)
Οι έρευνες δείχνουν ότι η ενεργή κοινωνική συμμετοχή συνδέεται με την καλύτερη υγεία (Bath & Deeg, 2005, Bennett, 2005, Mendes de Leon, 2005). Η θετική σχέση μεταξύ συμμετοχής στη ζωή και καλύτερης υγείας
Η πρόληψη της κοινωνικής απομόνωσης μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσα από: α) τη διατήρηση διαρκούς επικοινωνίας με το στενότερο και ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον του ηλικιωμένου (φίλους, συγγενείς), β) την προσωπική εμπλοκή σε κοινοτικές εκπαιδευτικές, κοινωνικές δραστηριότητες, γ) τη συγκρότηση ομάδων αυτοβοήθειας που μειώνουν το άγχος και τη μοναξιά, δ) η συμμετοχή εξάλλου σε εθελοντικούς οργανισμούς ευνοούν τόσο τους ίδιους τους ηλικιωμένους εθελοντές όσο και τους ευνοούμενους ηλικιωμένους (AGE, 2007γ, Department of Health, 2006).
Στρατηγικές αντιμετώπισης
Ε.Ε.
• Χρηματοδότηση βιώσιμων προγραμμάτων που στοχεύουν στην συμμετοχή και ενδυνάμωση των ηλικιωμένων λίγο πριν την συνταξιοδότηση και αμέσως μετά είτε αυτοί ζουν στο σπίτι είτε σε πιο προστατευμένες δομές προκειμένου να παραμείνουν ενεργητικοί και να συμμετέχουν πλήρως στην κοινωνική πραγματικότητα.
• Διευκόλυνση της ανταλλαγής πληροφόρησης και καλών πρακτικών ανάμεσα στα κράτη μέλη για την ενθάρρυνση της κοινωνικής συμμετοχής
• Οι κανονισμοί της Ε.Ε. πρέπει να κάνουν σαφές στα κράτη μέλη ότι είναι αναγκαίο να πληροφορήσουν τους πολίτες για την αξία τους για την ίδια την χώρα αλλά και την ανάγκη να παίζουν ενεργό ρόλο ως ευρωπαίοι πολίτες
Εθνικό Επίπεδο
• Οι εθνικές κυβερνήσεις πρέπει να αντιληφθούν τα οφέλη από την ύπαρξη των ηλικιωμένων ως ενεργών μελών της κοινωνίας και να προωθήσουν αυτή την συμμετοχή
• Εμπλοκή των οργανώσεων των ηλικιωμένων στον σχεδιασμό και την πραγματοποίηση εθνικών προγραμμάτων
• Η προώθηση ενεργειών ώστε τα προγράμματα φροντίδας προς τους ηλικιωμένους να φροντίζουν για την ενεργό συμμετοχή των εξυπηρετούμενών τους.
Σε τοπικό επίπεδο
• Οι τοπικές κυβερνήσεις είναι σε θέση να παίξουν σημαντικό ρόλο στην δημιουργία προγραμμάτων με στόχο καλυτέρευση της ποιότητας ζωής τους μέσω της κοινωνικής τους συμμετοχής (AGE, 2007α)
• Στόχευση συγκεκριμένων ομάδων ηλικιωμένων για κοινοτική προνοιακή βοήθεια για την μείωση της απομόνωσης και βελτίωση της ψυχικής υγείας όπως άντρες ή γυναίκες που πρόσφατα έχουν χάσει τον σύντροφό τους, φροντιστές, οικονομικά μειονεκτούντες, ηλικιωμένοι που ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές (European Commission 2007)
Σε επίπεδο οργανώσεων
• Είναι οι πιο ειδικοί να προσδιορίσουν τις ανάγκες των ηλικιωμένων και να βοηθήσουν τις εθνικές και τοπικές αρχές να ορίσουν τους τομείς που η κοινωνική ενσωμάτωση των ηλικιωμένων είναι περισσότερο απαραίτητη
Ατομικό επίπεδο
• Η συνεχιζόμενη ενεργητική συμμετοχή στην κοινωνική ζωή και υποβοήθηση άλλων ηλικιωμένων προς αυτή την κατεύθυνση (AGE, 2007α).
7.3 Πρόληψη της κακοποίησης ηλικιωμένων
Η κακοποίηση υπερηλίκων είναι η μεμονωμένη ή επαναλαμβανόμενη ενέργεια ή η έλλειψη ενέργειας, στα πλαίσια μιας σχέσης όπου είναι αναμενόμενη η εμπιστοσύνη, με αποτέλεσμα οι ηλικιωμένοι βιώνουν πόνο και σύγχυση. Η κακοποίηση των ηλικιωμένων είναι ένα παγκόσμιο πρόβλημα που συναντάται τόσο στις αναπτυσσόμενες όσο και στις αναπτυγμένες χώρες και συναντάται με πολλές μορφές:ψυχολογική, σωματική, συναισθηματική, σεξουαλική, οικονομική κακοποίηση και η παραμέληση (εσκεμμένη ή μη) (AGE, 2007α).
Σύμφωνα με έρευνα σε τηλεφωνική γραμμή βοήθειας στη Γαλλία, το 75% των θυμάτων ήταν γυναίκες άνω των 79 ετών ανήμπορες να αμυνθούν στις επιθέσεις των θυτών.
Το 2005 έρευνα που πραγματοποιήθηκε στην Ολλανδία έδειξε πως το 41% των θυμάτων κακοποιήθηκαν σωματικά, το 37% έπεσαν θύματα εκμετάλλευσης, το 18% ήταν θύματα παραμέλησης, στο 12% αρνήθηκαν βασικά δικαιώματα και το3% κακοποιήθηκε σεξουαλικά(AGE, 2007β).
Η κακοποίηση μπορεί να συμβεί οπουδήποτε αλλά φαίνεται ότι είναι πιο συχνή στο χώρο του σπιτιού, σε κλειστά ιδρύματα και στο κοινωνικό περιβάλλον του ηλικιωμένου. (ΕΔΩ ΙΣΩΣ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΚΑΤΙ ΤΙΣ)
Η βία προς τους ηλικιωμένους αναγνωρίζεται με αργούς ρυθμούς από την διεθνή κοινότητα. Το Διεθνές Δίκτυο για την Πρόληψη της Κακοποίησης στους Ηλικιωμένους (INPEA) όρισε τις 15 Ιουνίου παγκόσμια ημέρα κατά της βίας στην τρίτη ηλικία (AGE, 2007α).
Η έρευνα γι αυτό το θέμα βρίσκεται στο στάδιο της χαρτογράφησης της έκτασης του προβλήματος και της αναγνώρισης των παραγόντων κινδύνου (European Commission, 2007).

Στρατηγικές αντιμετώπισης
Ε.Ε.
o Η χρηματοδότηση ερευνητικών προγραμμάτων που θα αναδείξουν όλη την έκταση του προβλήματος
o Η ανταλλαγή καλών πρακτικών από τα κράτη μέλη

Εθνικό Επίπεδο
o Να διασφαλίσουν ότι λαμβάνονται προληπτικά μέτρα για την καταπολέμηση της βίας στους ηλικιωμένους εξασφαλίζοντας ποιοτικό έλεγχο και χρηματοδοτώντας τις ανάλογες κοινωνικές υπηρεσίες
o Ενδυνάμωση των ηλικιωμένων για την ανάπτυξη προστατευτικών μηχανισμών και υπηρεσιών οι οποίοι θα τους προστατεύουν από την βία και θα εξασφαλίζουν ότι η φωνή τους ακούγεται. (AGE, 2007α).
o Οι ειδικοί σε θέματα υγείας και πρόνοιας μπορούν να συνεργαστούν με τους επαγγελματίες που ασχολούνται με την βία σε παιδιά ώστε να υιοθετήσουν παρόμοιες στρατηγικές αντιμετώπισης.

Σε τοπικό επίπεδο
o Ενεργοποίηση εκπαιδευτικών και υποστηρικτικών προγραμμάτων που θα απευθύνονται σε φροντιστές επαγγελματίες και μη με ιδιαίτερη στόχευση στους αλλοδαπούς που τα τελευταία χρόνια παίζουν ολοένα και πιο σημαντικό ρόλο στην φροντίδα των ηλικιωμένων.
o Να διασφαλιστεί ότι τα υπάρχοντα προγράμματα και οι τοπικές ενέργειες μάχονται κατά της βίας των υπερηλίκων.
o Ανάπτυξη προγραμμάτων εκπαίδευσης για τους ηλικιωμένους ώστε να μπορούν να αντιμετωπίσουν τους επίσημους και ανεπίσημους επαγγελματίες φροντιστές.

Σε τοπικό επίπεδο
o Ανάπτυξη εκστρατειών για την γνωστοποίηση του προβλήματος σε όσο το δυνατό μεγαλύτερη μερίδα πληθυσμού
o Δημιουργία υποστηρικτικών ομάδων (νομικών ,ψυχολογικών κλπ) αλλά και δομών όπως ξενώνες φιλοξενίας, τηλεφωνικές γραμμές βοήθειας οι οποίες θα παρέχουν πληροφόρηση και υποστήριξη σε ηλικιωμένους.

Ατομικό επίπεδο
o Ευαισθητοποίηση του πληθυσμού για το πρόβλημα της βίας στους ηλικιωμένους με αναφορά στις αρχές των περιστατικών που πέφτούν στην αντίληψή τους.
o Αναζήτηση πληροφόρησης βοήθεια από τους ίδιους τους ηλικιωμένους μέσα στην κοινότητα (AGE, 2007α).
o Ενθάρρυνση των επαγγελματιών υγείας να αναφέρουν περιστατικά που πέφτουν στην αντίληψή τους.
o Πρόληψη της κοινωνικής απομόνωσης των ηλικιωμένων σε επίπεδο γειτονιάς και κοινωνικών δομών μέσα στην κοινότητα (ΑGE, 2007β).

7.4 Πρόληψη της γνωστικής έκπτωσης
Τα τελευταία χρόνια γινόμαστε όλοι μάρτυρες ενός παγκόσμιου αυξανόμενου ενδιαφέροντος τόσο της επιστημονική όσο και της πολιτική κοινότητας για την διατήρηση της γνωστικής κατάστασης του πληθυσμού. Μια σειρά ερευνητικών προγραμμάτων, εκστρατειών, συζητήσεων, πολιτικών στρέφονται προς αυτή την κατεύθυνση. Τα αίτια είναι λίγο πολύ γνωστά σε όλους μας.
Το φαινόμενο της γήρανσης του πληθυσμό σε συνδυασμό με ένα αυξανόμενο φόβο του πληθυσμού για την απώλεια μνήμης, την σοβαρή επιβάρυνση των ασθενών και φροντιστών αλλά και την ελλιπή πληροφόρηση για την υγεία του εγκεφάλου και το τι θα μπορούσε να κάνει κανείς για να τον διατηρήσει υγιή κάνουν το θέμα σήμερα πιο επίκαιρο παρά ποτέ.
Από τις έρευνες φαίνεται πως υπάρχει ένας γενικευμένος φόβος για την γνωστική έκπτωση και την αναπηρία που φαίνεται να αυξάνεται με την ηλικία. Παρά το ότι οι ενήλικες επιθυμούν την μακροζωία φοβούνται την γνωστική έκπτωση. Έτσι, εμφανίζεται σε πρόσφατη έρευνα πως το 62% των ενηλίκων είναι δυνατόν να εκφράσουν φόβο για την απώλεια των γνωστικών τους ικανοτήτων και μόνο 29% θα εκφράσουν φόβο για την έκπτωση της σωματικής τους υγείας.
Τον Μάϊο του 2000 το CDC (Center for Disease Control and Prevention) και η Alzheimer's Assotiation κλήθηκαν να διερευνήσουν τους παράγοντες που συνδέονται με την γνωστική υγεία και να προτείνουν τρόπους για προληπτικά μέτρα που θα μπορούσαν να απευθυνθούν στο πλατύ κοινό. Μετά από έρευνα κατέληξαν ότι οι παρακάτω παράγοντες μπορούν να συνδεθούν με την γνωστική υγεία.
o Πρόληψη και έλεγχος της υψηλής αρτηριακής πίεσης, χοληστερίνης, διαβήτη
o Έλεγχος σωματικού βάρους
o Πρόληψη ή διακοπή καπνίσματος
o Σωματική δραστηριότητα
Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν στοιχεία που σχετίζουν τους αγγειακούς παράγοντες με την γνωστική υγεία, στην παρούσα φάση η επιστήμη δεν υποστηρίζει την σχέση μεταξύ ελέγχου των αγγειακών παραγόντων κινδύνου και την βελτίωση της γνωστικής λειτουργίας. Ενώ υπάρχουν αυξανόμενες αποδείξεις ότι η φυσική δραστηριότητα μπορεί να διατηρήσει ή να βελτιώσει μερικές όψεις της γνωστικής λειτουργίας βραχυπρόθεσμα περαιτέρω έρευνα πρέπει να πραγματοποιηθεί ώστε να οριστούν τα πιθανά μακράς διάρκειας αποτελέσματα της φυσικής δραστηριότητας. Υπάρχουν πάντως ισχυρά στοιχεία για την σχέση μεταξύ φυσικής άσκησης και συναισθηματικής ευζωΐας.
Τέλος, οι τομείς των ενεργειών της δημόσιας υγείας που χρειάζονται διερεύνηση και ανάπτυξη προκειμένου η επιστημονική κοινότητα να είναι σε θέση να δώσει έγκυρες και χρήσιμες συστάσεις στο ευρύ κοινό αφορούν την πρόληψη, την έρευνα την επίβλεψη και την εποπτεία, την πολιτική και την επικοινωνία (Centers for Disease Control & Prevention Alzheimer's Association, 2007).

Στρατηγικές αντιμετώπισης
o Αύξηση της ενημέρωσης για την σημασία της προώθησης και προστασίας των γνωστικών λειτουργιών στο ιατρικό και παραϊατρικό κόσμο, στους εκφραστές της πολιτικής και το ευρύ κοινό
o Άρση των μύθων και των προκαταλήψεων για την γνωστική υγεία
o Προσδιορισμός βασικών μέτρων δημόσιας υγείας για την παρακολούθηση, τον έλεγχο των γνωστικών λειτουργιών στο γενικό πληθυσμό
o Ενσωμάτωση των κατάλληλων μέτρων που αφορούν τις γνωστικές λειτουργίες στα συστήματα εποπτείας της δημόσιας υγείας
o Η αναγνώριση των ερευνητικών κενών στους παράγοντες κινδύνου για την γνωστική έκπτωση
o Η εξασφάλιση συνεχούς υποστήριξης για ερευνητικά αποτελέσματα πάνω στο θέμα
o Αναγνώριση των ιδιωτικών και δημόσιων πολιτικών που προωθούν την γνωστική υγεία
Προαγωγή της ικανότητας των οργανώσεων της τρίτης ηλικίας και των δικτύων της δημόσιας υγείας ώστε να υλοποιήσουν αποτελεσματικές παρεμβάσεις στην προώθηση και προστασία της γνωστική υγείας (Centers for Disease Control & Prevention Alzheimer's Association, 2007).
7.5 Πρόληψη κατάθλιψης
Η κατάθλιψη είναι μια παθολογική κατάσταση που δεν χαρακτηρίζει μόνο το γήρας, και δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο όπως στους νεότερους. Οι καταθλιπτικοί ηλικιωμένοι παραπονιούνται περισσότερο για σωματική κατάπτωση ή πόνους σε διάφορα σημεία του σώματος (Ευκλείδη, 1999).
Στην Πράσινη Βίβλο (2005) της Ε.Ε. φαίνεται ότι η κατάθλιψη επηρεάζει το 10-15% των ατόμων άνω των 65 και οι ηλικιωμένοι με κατάθλιψη είναι 2-3 φορές πιθανότερο να νοσήσουν από χρόνια νοσήματα ενώ 5.5 εκατομμύρια περιπτώσεις ασθενών πάσχουν από Alzheimer (European Commission, 2007).
Η πρόληψη για την ασθένεια εντοπίζεται στην κοινωνική υποστήριξη, την καταπολέμηση της μοναξιάς, την ενίσχυση της αυτό-εικόνας, την καλλιέργεια αισιόδοξου τρόπου σκέψης, την αίσθηση εξωτερικού ελέγχου, την αντιμετώπιση των σωματικών ασθενειών και των λειτουργικών ανικανοτήτων καθώς και των πιέσεων – οικονομικών, κοινωνικών, ψυχολογικών – που υφίσταται ο ηλικιωμένος. Η άσκηση, οι κοινωνικές δραστηριότητες, η συμμετοχή σε κοινωνικά δρώμενα, η πνευματική εγρήγορση, οι τρόποι δημιουργικής έκφρασης, η καλή διατροφή, το ενθαρρυντικό υποστηρικτικό οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον μπορούν να λειτουργήσουν προληπτικά και θεραπευτικά για την κατάθλιψη γενικά και την κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία ειδικότερα (Morris, 2005).
Ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι ψυχοθεραπευτικές και ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις που στοχεύουν στους ηλικιωμένους βελτιώνουν σημαντικά την ποιότητα ζωής τους ιδιαίτερα εκείνων που φιλοξενούνται σε κλειστές δομές. Παρεμβάσεις που περιλαμβάνουν την οικογένεια και τον ηλικιωμένο μαζί όπως συμβουλευτικές παρεμβάσεις υποστηρικτικές ομάδες, εκπαιδευτικά προγράμματα κ.λπ., μπορεί να λειτουργήσουν θεραπευτικά μειώνοντας το ψυχολογικό άγχος των ηλικιωμένων και των φροντιστών τους και βελτιώνοντας την ποιότητα της σχέσης του φροντιστή με τον ηλικιωμένο.
Η χρήση εξάλλου της τεχνολογίας μπορεί να βοηθήσει στην έγκυρη γρήγορή πληροφόρηση για θέματα φροντίδας και διαχείρισης στρεσογόνων καταστάσεων κατά την διάρκεια της φροντίδας (AGE, 2007α).

7.6 Το στρες στους ηλικιωμένους
Όλοι οι άνθρωποι είναι δυνατόν να βιώσουμε ποικιλία τύπων στρες σε διαφορετικά στάδια της ζωής. Το χρόνιο και έντονο στρες είναι παθολογικό και μπορεί να αποβεί πηγή φυσικών και ψυχικών νοσημάτων.
Το στρες για τους ηλικιωμένους μπορεί να οφείλεται σε:
o Αλλαγές του τρόπου ζωής ή της οικονομικής κατάστασης μετά την συνταξιοδότηση
o Στην φροντίδα των εγγονιών
o Στη φροντίδα ενός του άρρωστου συντρόφου
o Στο θάνατο φίλων η συγγενών
o Στην απώλεια των φυσικών ικανοτήτων η χρόνιες ασθένειες
o Στην ανησυχία ότι δεν είναι σε θέση να ζει πλέον ανεξάρτητα
o Σε φόβους για πιθανή εισαγωγή σε κλειστή μονάδα φροντίδας.
Τα συμπτώματα από το στρες ενδέχεται να αφορούν διαταραχές ύπνου, της διάθεσης για φαγητό, συχνουρίες, πόνος και κόπωση αλλά συναισθηματικές και ψυχολογικές δυσκολίες όπως άγχος, φόβος σύγχυση, κατάθλιψη, διαταραχές στη μνήμη, δυσκολίες στην συγκέντρωση.
Στρατηγικές αντιμετώπισης
1. Ψυχολογική υποστήριξη από ειδικό ή ομάδες ομηλίκων
2. Διατήρηση της επαφής με οικογένεια και κοινωνικό περιβάλλον
3. Ενεργή κοινωνική ζωή ,υγιεινός τρόπος ζωή ,αναζήτηση τρόπων χαλάρωσης
4. Θετική σκέψη , διατήρηση της αυτοεκτίμησης και εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του εαυτού.
5. Εμπλοκή δε εθελοντική εργασία κυρίως με ευαίσθητες κοινωνικά ομάδες (Department of Health, 2006)
8. Επίλογος

Η Ευρώπη – ιδιαίτερα δε η Ε.Ε. – δικαιώνει τον χαρακτηρισμό της ως «Γηραιάς Ηπείρου» όχι μόνο ιστορικά και μεταφορικά, αλλά και κυριολεκτικά.
Η σημαντική επιβάρυνση που επιφέρει σε ένα πλήθος τομέων της κυβερνητικής πολιτικής και της καθημερινότητας των πολιτών έφερε ως αποτέλεσμα την αφύπνιση των κυβερνήσεων των κρατών-μελών. Επιδίωξη όλων, για πολλούς λόγους, κυρίως όμως οικονομικής φύσης, φαίνεται να είναι η επίτευξη ενός ικανοποιητικού επιπέδου υγείας για τους πολίτες που χαρακτηρίζονται ως ηλικιωμένοι.
Αποτέλεσμα των στοχευμένων δράσεων είναι ένα επίπεδο υγείας – σωματικής και πνευματικής – που θα διασφαλίζει αρχικά μια βελτιωμένη ποιότητα ζωής για την πληθυσμιακή αυτή ομάδα, αλλά – και ίσως πιο σημαντικά – θα μειώνει τη ζήτηση σε υπηρεσίες, αγαθά και σε εκταμίευση πόρων από τον κρατικό και τον Κοινοτικό προϋπολογισμό. Η αναβάθμιση της ποιότητας ζωής και της καθημερινότητας των ηλικιωμένων έρχεται ως κυρίαρχος σκοπός της πολιτικής υγείας και πρόνοιας πολλών κυβερνήσεων – και της χώρας μας – αλλά και των αντίστοιχων του τουρισμού, πολιτισμού, συγκοινωνιών. Οι προσπάθειες συντελούν, σε διαφορετικούς βαθμούς ανάλογα με τους εμπλεκόμενους φορείς, στο να επιμηκύνεται το χρονικό διάστημα που οι ηλικιωμένοι περνούν σε μια κατάσταση υγείας που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ικανοποιητική.
Υγιής γήρανση σημαίνει περισσότερο ενεργούς ηλικιωμένους πολίτες, ανεξάρτητους και παραγωγικούς (ακόμη και με τη στενή έννοια του όρου). Άτομα που συμμετέχουν στα δρώμενα της τοπικής κοινότητας στην οποία διαμένουν, διεκδικούν ολοένα και περισσότερα δικαιώματα και υπηρεσίες που είναι προσαρμοσμένες στις ανάγκες τους, τις αρχές τους, στην ηλικία τους. Επιπρόσθετα, θέτουν λιγότερα βάρη πάνω στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, στις νοσηλευτικές και κοινωνικές υπηρεσίες, αφήνοντας διαθέσιμα ποσά για προγράμματα στην κοινότητα και παροχής υπηρεσιών στο σπίτι.
Συνοψίζοντας, ο στόχος της υγιούς γήρανσης προσφέρει διττό όφελος: κοινωνικό και οικονομικό, βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα και αναμένεται ότι θα αποτελέσει τον θεμέλιο λίθο των πολιτικών υγείας, πρόνοιας και κοινωνικής ασφάλισης στα χρόνια που ακολουθούν. Σαφώς δεν είναι ένας στόχος που εύκολα μπορεί να επιτευχθεί ανέξοδα, χωρίς κεντρικό, περιφερειακό και τοπικό σχεδιασμό και προγράμματα σε ένα μεγάλο πλήθος υπηρεσιών υγείας και πρόνοιας. Παρ' όλα αυτά είναι ένας στόχος που δεν είναι απλά επιθυμητό να πετύχουμε αλλά είναι αναγκαίο! Αναγκαίο διότι μόνο έτσι θα διασφαλίζουμε και θα ακολουθούμε τις επιταγές του Συντάγματος και της όποιας ηθικής, θα έχουμε τη δυνατότητα εξασφάλισης πόρων για άλλες υπηρεσίες υγείας και πρόνοιας, θα μπορούμε να υποστηρίζουμε ότι το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης βρήκε έναν ακόμη τρόπο να συντηρηθεί χωρίς κλυδωνισμούς τα επόμενα χρόνια. Πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι με τον τρόπο αυτό συντελούμε στην καταπολέμηση μιας σειράς από προκαταλήψεις και στερεότυπα που θέλουν τους ηλικιωμένους μη παραγωγικούς και μονάχα ένα βάρος για τους δικούς τους, την κοινότητα διαμονής τους και την κοινωνία γενικότερα και – για το λόγο αυτό – κατακριτέους!

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

AGE (2007) Healthy ageing – Good practices, recommendations, policy actions, Brussels: AGE, στο www.age-platform.org, [πρόσβαση στις 15 Μαΐου 2008].

AGE (2007β) Elder abuse – A serious concern for the EU, Brussels: AGE, στο www.age-platform.org, [πρόσβαση στις 20 Σεπτεμβρίου 2008].

AGE (2007γ) Δώστε φωνή στους ηλικιωμένους που βιώνουν φτώχεια και κοινωνικό αποκλεισμό, Brussels: AGE, στο www.age-platform.org, [πρόσβαση στις 20 Σεπτεμβρίου 2008].

AGE και συν. (2007) Healthy ageing- A challenge for Europe, Brussels: AGE, στο www.age-platform.org, [πρόσβαση στις 15 Μαΐου 2008].

Bath, P.A. & Deeg, D. (2005) «Social engagement and health outcomes among older people: introduction to a special section», European Journal of Ageing, 2 (1), σελ. 24-30.

Bath, P.A. & Gardiner, A. (2005) «Social engagement and health and social care use and medication use among older people», European Journal of Ageing, 2 (1), σελ. 56-63.

Bennett, K. E. (2005) «Social engagement as a longitudinal predictor of objective and subjective health», European Journal of Ageing, 2 (1), σελ. 48-55.

Centers for Disease Control & Prevention Alzheimer's Association (2007) The healthy brain initiative – A national public health road map to maintaining cognitive health, Chicago, IL, Alzheimer's Association, στο www.cdc.gov/aging [πρόσβαση στις 20 Αυγούστου 2008].

Crombie, I. K., Irvine, L., Williams, B., McGinis, A. R., Slane, P. W., Alder, E. M. και McMurdo M. E. T. (2004) «Why older people do not participate in leisure time activity: a survey o activity levels, beliefs and deterrents», Age and Ageing, 33 (3), σελ. 287-292.

Δαρδαβέση, Θ. Ι. (1999) «Η διατροφή των υπερηλίκων», στο Κωσταρίδου-Ευκλείδη, Α. (επιμ.) Θέματα Γηροψυχολογίας και Γεροντολογίας, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σελ. 144-158.

Department of Health (2006) Self-help tips for the elderly, Hong Kong: Department of Health, Elderly Health Service, στο www.info.gov.hk [πρόσβαση στις 19/1/2007]

Drury, E., Walters, R., Cattan, M., Speller, V. & Stuckelberger, A. (1999) Proven strategies to improve older people's health, A Eurolink Age report for the European Commission, London: Eurolink Age.

Ευκλείδη, Α. (1999) «Γήρας και υγεία», στο Κωσταρίδου-Ευκλείδη, Α. (επιμ.) Θέματα Γηροψυχολογίας και Γεροντολογίας, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σελ. 71-107.

European Commission (2007) Healthy ageing: keystone for a sustainable Europe, Brussels: Health and Consumer Protection, Direcorate-General.

Ferring, D., Balducci, C., Burholt, V., Wenger, C., Thissen F., Weber, Hallberg, I. (2004) «Life satisfaction of older people in six European countries: findings form the European Study o Adult Well-Being», European Journal of Ageing, 1 (1), σελ. 15-25.

Friedland, R. P. και συνεργάτες (2006) «Do leisure activities offer protection from Alzheimer's disease?», www.neurologyreviews.com, [πρόσβαση στις 21/11/2006].

Haveman-Nies, A., DeGroot, L.C.P.G.M. και VanStaveren, W. A. (2003) «Dietary quality, lifestyle factors and healthy ageing in Europe: the SENECA study», Age and Ageing, 32 (4), σελ. 427-434.

Hileras, P.K., Jorm, A.F., Herlitz, A. και Winblad B. (1999) «Activity patterns in very old people: a survey of cognitively intact subjects aged 90 years or older», Age and Ageing, 28 (2), σελ. 147-152.

Lemme, B. H. (1995) Development in adulthood, Boston MA: Allynd and Bacon.

Maier, H. & Klumb P.L. (2005) «Social participation and survival at older ages: is the effect driven by activity content or context?», European Journal of Ageing, 2 (1), σελ. 31-39.

Mendes de Leon C. F. (2005) «Social engagement and successful aging», European Journal of Ageing, 2 (1), σελ. 64-66.

Morris, V. (2005) Οδηγός Φροντίδας Ηλικιωμένων Γονιών, επιμ. Καλαϊτζή, Β., Αθήνα: Mendor.
Motel-Klingebiel, A. (2004) «Social inequality in the later life» European Journal of Ageing, 1 (1), σελ. 6-14.

Oswald, W.D., Gunzelmann, T. Rupprecht R. και Hagen, Β. (2006) «Differential effects of single versus combined cognitive and physical training with older adults: the SimA study in a 5-year perspective», European Journal of Ageing, 3 (4), σελ. 179-192.

Ο.Τ.Ε. [Οργανισμός Τηλεπικοινωνιών Ελλάδος] (2007) Δελτίο Τύπου σχετικά με την αναβάθμιση του ειδικού εκπτωτικού προγράμματος «Συνταξιούχοι 65+», Αθήνα: Ο.Τ.Ε., [πρόσβαση στις 22 Σεπτεμβρίου 2008].

Pinto, M.R., De Medici S., Zlotnicki, A., Bianchi, A, Van Sant, C., Napoli, C. (1997) «Reduced visual acuity in elderly people: the role of ergonomics and gerotechnology», Age and Ageing, 26 (5), σελ. 339-344.

Scharf, T., Phillipson, C. και Smith, A. E. (2005) «S ocial exclusion of older people in deprived urban communities of England», European Journal of Ageing, 2 (2), σελ. 76-87.

Slater, R. (2003) Γηρατειά-Θλιμμένος χειμώνας ή δεύτερη άνοιξη; Η ψυχολογία της γήρανσης, μετ. Σ. Μεταξάς, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Steverink, N., Lindenberg, S. και Slaets, J.P.J. (2005) «How to understand and improve older people's self-management of wellbeing», European Journal of Ageing, 2 (4), σελ. 235-244.

Tse, T. (2005) «Adult day groups: addressing older people's needs for activity and companionship», Australian Journal on Ageing, 24 (3), σελ. 134-140.

Vanda, D. (2008) Negative attitdudes about ageing: where do they come from?, στο www.careconnection.com, [πρόσβαση στις 17 Ιουλίου 2008].

Walker, A. (2005) «A European perspective on quality of life in old age», European Journal of Ageing, 2 (1), σελ. 2-12.

Walters, R., Cattan, M., Speller, V., Stuckelberger, A. (1999) Proven strategies to improve older people's health, A Eurolink Age Report for the European Union, London: Eurolink Age.

Χουσιάδας, Λ. Β. (1999) «Γήρανση: Πραγματικότητα και προβληματισμός. Συγκριτικά στοιχεία για την Ελλάδα και άλλες ευρωπαϊκές χώρες.», στο Κωσταρίδου-Ευκλείδη, Α. (επιμ.) Θέματα Γηροψυχολογίας και Γεροντολογίας, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σελ. 51-68.

Υγιής γήρανση: η επιδίωξη ενός ρεαλιστικού στόχου 1
1. Εισαγωγή 1
2. Εννοιολογικοί προσδιορισμοί 2
1. Υγεία 2
2. Γήρας 2
3. Υγιής γήρανση 3
4. Ποιότητα ζωής στην τρίτη ηλικία 4
4.1 Αναπηρία και τρίτη ηλικία 5
4.2 Διατήρηση ισορροπίας στις μεταβολές της ζωής 5
4.3 Φυσική και νοητική εφεδρεία 6
4.4 Προσωπικές συμπεριφορές που αφορούν την υγεία 6
3. Στρατηγικές σε τοπικό, εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο 7
3.1 Υγιής γήρανση και η πολιτική της Ελλάδας 7
3.2 Η υγιής γήρανση και η πολιτική της Ε.Ε. 9
3.3 Προγράμματα προώθησης υγείας 10
4. Το περιβάλλον 10
4.1 Στέγαση 11
4.2 Εξωτερικό περιβάλλον 11
4.3 Τεχνολογικό περιβάλλον 11
4.4 Φυσικό περιβάλλον 11
4.5 Πρόληψη τραυματισμών 12
5. Ηλικιωμένοι και δραστηριότητα 13
5.1 Η φυσική δραστηριότητα 13
5.2 Εθελοντικές δραστηριότητες 15
5.3 Ψυχαγωγικές δραστηριότητες 16
6. Προώθηση ενός υγιεινού τρόπου ζωής 17
6.1Διατροφή 17
6.2 Κατάχρηση ουσιών (αλκοόλ-κάπνισμα) 19
6.3 Η χρήση φαρμάκων 20
7. Ψυχική και πνευματική υγεία 21
7.1 Καταπολέμηση κοινωνικών ανισοτήτων-αποκλεισμός 22
7.2 Πρόληψη κοινωνικής απομόνωσης 23
7.3 Πρόληψη της κακοποίησης ηλικιωμένων 25
7.4 Πρόληψη της γνωστικής έκπτωσης 26
7.5 Πρόληψη κατάθλιψης 27
7.6 Το στρες στους ηλικιωμένους 28
8.. Επίλογος 28
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 29

Διαβάστηκε 3367 φορές
Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: DEPRESSION »